توندوتیژی و ئایینداری
نووسینی: دكتۆر عەبدولكەریم سروش
وەرگێڕانی: ئەرسەلان تۆفیق

وەك ئەحمەدی شاملو دەڵێت (روزگار غریبی است نازنین!) ئێمە لە ژیانێكی سەیردا دەژین، ئایینداران و ئایینەكان تۆمەتبارن بە بەرهەمهێنانی توندوتیژی، رۆژگارێكە لە دارودیوار، لە زانست و پیشەسازی و تەكنۆلۆژیاكەیدا، لەسەرمایەدارییەكەیدا، توندوتیژی دەبارێت، ئایینداران و ئەوانەی كە پابەندی ئایینین، دەبێت تاوانباربن، لەهەموو جێگەیەكیشدا لەسەنگەری بەرگریدابن و سەرقاڵی پاساوهێنانەوەبن بۆ ئەوانیتر كە ئەو توندوتیژییەی لەجیهاندا بڵاوەیكردووەو پەرەیسەندووە و جیهانی پڕكردوە، بەشێوەیەكی گشتی رەگوڕیشەی ئەم توندوتیژییە لە شوێنیترەوە سەرچاوەیگرتووە، ئەگەر كەسانی شایەنیش رۆڵێكیان هەبێت – كە هەیانە- ئەوا (كەمینە)ن، ئەگەر لە بیری چارەسەری (توندوتیژی)یشدا بین، ئەوا دەبێت چارەسەری لایەنی ئەندێشەی بنەڕەتی و قووڵ و رادیكاڵییانە بێت. ئێمە گومانمان لەوەنییە كە لەتەواوی مێژووی ئایینەكاندا، لە سەردەمی سەركەوتن و دەستڕۆیشتن و حكومەتداری و دەسەڵاتی ئایینەكاندا توندوتیژی كەمنەكراوە، بەناوی خوداوە، بەناوی ئایینەوە، لەڕێگەی دروستكردنی چینی كۆمەڵایەتی بەخواست و بەبێئاگایی، بێباوەڕ و باوەڕدار، هەڵگەڕاوە-مورتەد-، دووڕوو- موناق-، بیدعەچی و چەندین ناوناتۆرەیتر، ئێمە كون و كەلەبەری گەورە لەنێو كۆمەڵگە و مێژوودا دەبینین، دڵنیادەبین كە ئەو كەلەبەرانە بە دروستكردنی ئاریشە و رووبەڕووبوونەوەی خۆێنین كۆتاییانهاتووە. هەڵبەتە ئەمەش قوتابخانەكان (چی قوتابخانە مرۆییەكان یان قوتابخانە ئایینییەكان) ئەم دۆخەیان لەنێو خەڵكیدا روستكردووە، جیاوازی و كەلەبەر دروستدەكەن، ئەو قوتابخانانە لەم رێگەیانەوە پەرەیانسەندووە بۆیە نەیانتوانیوە خۆیانی لێبەدووربگرن. رووی راستەقینەی ئەم بابەتەش بریتییەلەوەی كە یەكەم مرۆڤ ئامادەگییەكی تێدایە بۆ دەسەڵات بەدەستەوەگرتن، بۆئەوەی ئەوانیتر بخاتە خزمەتی خۆیەوە، بۆئەوەی زۆر بڵێن، بۆ دروستكردنی هێزی بێسەروبەر و بەڵتەجی، بۆ فراوانكردنی بازنەی دەسەڵات و فتوحات و خستنەژێر ركێفی خۆیانەوە، لەلایەكیتریشەوە، بیركردنەوە بەشێكی دانەبڕاوی مرۆڤەكانە، مرۆڤ ناتوانێت بە مێشك و هزرێكی بەتاڵەوە بژی، بۆیە بەناچاری پێویستی بە هزر و بیركردنەوەیەك هەردەبێت، لەڕێگەی ئەم یان ئەو قوتابخانەیەوە شوناسی خۆی ئاشكرادەكات و بەناچاری خۆی دەخزێنێتەنێو جەنگێكەوە، وەك یەكێك لە مێژوونووسەكان دەڵێت: تەواوی مێژوو بریتییەلە ئاگربەستێك لەنێوان جەنگەكاندایە. واتە حەقیقەت بریتییەلەوەی بەرلەوەی ئێمە ئارامی و ئاسایشمان هەبێت جەنگمان هەیە، ئەم جەنگانەش بێگومان مرۆڤەكان كردوویانە، بەناوی حۆراوجۆر، بە بیانووی جۆراوجۆر، هەندێكجار بە بیانووی ئایینی، جارێكیتریش بە بیانووی قوتابخانە نائایینیەكان، جارێكیتریش بە بیانووی داگیركردنی زەوی ئەوانیتر، جارێكیتریش لەسەر ماڵ و سامان، جارێكیتریش لەسەر كەلوپەل و هەروەها بە بڕوبیانوی جۆراوجۆریتر. ئەڵبەتە ئێستە ئێمە لە ماوەیەكی مێژویی تایبەتیدا دەژین كە توندوتیژی زۆر جیاوازتر لەوانەی پێش لە ئێمە، ئەمڕۆ بەهۆی ئەوەی كە (میدیا) بوونی هەیە و لەبەرئەوەی دەتوانێت لە (كا) (كێو)ێك دروستبكات و لەبەرئەوەی هەموو میدیاكانی دونیا بەدەستی خەڵكانی بێدین و عەلمانییەوەیە و ئەوانیش باوەڕدانیان خۆشناوێت، هەروەها لەبەرئەوەی ئاییندارانێك پەیدابوون كە بەدوای شوناسی پاكوپوختی دینەوەن و لەبەرئەوەش توندوتیژی ئەنجامدەدەن، ئەمانە بوونەتە هۆی ئەوەی تێڕوانینی ئێمە پەیوەستبێت بە زەمینەیەكەوە كە پەیوەندی بە ئاییندارانەوە هەیە. دوای ئەوەش كۆمەڵە كەسانێك بێنەپێشەوە كە زۆر نامەردانە هاربكەن: هەموو توندوتیژییەكان،هەموو كێشە و فەرتەنەكان، لەئاییندارانەوەیە، ئەگەر باوەڕداران لەسەر لاپەڕەی رۆژگار بسڕینەوە، جیهان دەبێتە گولستان و ئێمە لەسەرزەمینێكدا ژیان دەگوزەرێنین كە وەك بەهەشت دەبێت.
بەڵام ئەوان بێئاگان لەوەی كە ئەو جیهانەیتر، ئەو ئەوروپایە لە سەدەی بیستەمدا دوو جەنگی گەورەی جیهانییان هەڵگیرساند، وەك ئەوەی چەند جاریتریش باسمكردووە، ئەو جەنگانە رووی سەرجەم جەنگەكانی مێژوویان سپیكردووە،بریندار و كوژراوەكانی لەسەرجەم بریندار و كوژراوەكانی سەرجەم شەڕەكانیتر زۆرترن، وێرانی گەورەیان دوای خۆیان بەجێهێشت، ئەوانە جەنگی ئایینی نەبوون، بەڵكو جەنگی عەلمانیەت و سیكۆلارەكان بوو، لەنێوان كەسانێكدا بوو كە لەبەر دەسەڵات، سامان، زەوی و سەرمایە لەگەڵ یەكتری شەڕیانكرد و ئەو هەموو ماڵوێرانیەیان هێنایەكایەوە. من بەباشی بیرمدێتەوە كە لە یەكیك لەم دانیشتانەدا لە بابەتی داعش و داعشییەكاندا چیمگوتووە، قسەكانی من لەوبارەیەوە بوو ئەو كەسانەی كەوەك داعش بیردەكەنەوە لەناو ئێمەی ئێرانیشدا ژمارەیان كەمنییە، ئەوان بەدوای ئیسلامێكی بێخەوشدا دەگەڕێن، ئەوان باوەڕیانوایە شتێك كە ناوی شەرعییەت یان حەقیقەت بێت دەستیاندەكەوێت كە بەداخەوە لەئەمڕۆدا تێكەڵاو و ئالودەبووە، ئێمە لەڕێگەی لابردنی ئەو ئالودەبوونەوە دەتوانین بگەڕێینەوە بۆ ئەو ئیسلامەی كە لەسەرەتاوە پێغەمبەری ئیسلام هێناویەتی، من پێشتر گوتوومە لەسەرەتاوە كۆچكردوو ئیمام خومەینی هەمان بیركردنەوەی هەبوو، چەندینجار دروشمی (ئیسلام ناب محمد) واتە (ئیسلامی پاكی محەممەدی) بەرزكردووەتەوە. من بەپێی ئەو تێزەی كە خۆم باوەڕمپێیەتی بۆ هاوڕێ و دۆستانی خۆمم باسكردووە (ئەو شێری خودایە هەرگیز دروستنەبووە) ئیسلامی پاك و بێخەوش هەرگیزنەبووە و ناشبێت، ئەمڕۆش پەدانابێت، شوێنكەوتنی ئەو بیرۆكەیەش رۆشتنە بەداوی شتێكی نادیار و هەوڵێكی مایەپووچانەیە. ئیسلام و هەموو ئایینێكیتر كاتێك لەدایكدەبێت وەك بارانێك وایە كە بەر زەوی دەكەوێت، ئەم نموونەیەش جوانترین نموونەیە كە خوای گەورە لە قورئانی پیرۆزدا ئاماژەیپێداوە، باران تا لە ئاسمان بێت و لەناو هەوردا بێت پاكوخاوێن و بێلەكەیە و ئالوودەنەبووە، بەڵام كاتێك دەگاتە زەوی و تێكەڵاوی خاك و خاشاك دەبێت، كاتێكیش پێغەمبەری ئیسلام داری ئەم ئایینەی لەزەویدا ناشت، ئەم ئایینە ئیتر لەنێو دۆخی خاك و مێژوو كۆمەڵگە و ئاووهەوای چوداردەریدا گەشەیكرد،خولیای گەڕانەوە بۆ سەرەتاكانی ئەم تۆوە كە لەناوخاكدا و لەنێو مێژویەكدا چێنراوە، خولیایەكی بێهودە و پڕوپووچە و مایەپووچ و خوازراونییە، ئەگەر ئێوە بتانەوێت بڕیارێكی نەگونجاو یان نەكراو ئەنجام بدەن، ئەوا توندوتیژی بەرهەمدەهێنیت، كارێك كە هەمووان دەتوانن بیكەن، هەمووان دەتوانن ئەو رێگەیە بدۆزنەوە، ئەگەر سووربیت لەسەر ئەوەی كارێكی مەحاڵ ئەنجامبدەیت ئەو كارە بە مەحاڵ ناونابرێت، ئامانجی دیارنییە، رێگەی خۆی نییە، بۆیە لەكۆتاییدا دەبێت پەناببەیت بۆ بەكارهێنانی توندوتیژی. ئەم نموونانەی كە دەكرێت لەم بوارەدا بهێنرێنەوە، سەلەفییەكان ئەڵبەتە زۆرینەیان لەوانەن كە بێبەشن لە ئازادی، ئەوان نایانەوێت لەڕێگەی بەكارهێنانی هێز ئیسلام بهێنێتەدی، بەڵام من گوماندەكەم ئەوان بەدوای كارێكی بێئەنجامەوەن و هەموو تواناكانیان بەفیڕۆدەچێت. مرۆڤ ئەگەر ئایین وەك مەعریفە و مێژوو نەناسرێت، واتە نازانێت لەچی سەرزەمینێك و لەچی حاڵەتێكی مێژووییدا لەدایكبووە و ناشزانێت چۆن گەشەدەسەنێت و چی كاریگەرییەك بەجێدەهێڵێت و دەیگەیەنێتە كام وێستگە و ئالوودەی چی چارەنووسێك دەبێت، لێرەدایە كە مرۆڤ ناتوانێت بزانێت چی لەم ئایینە بكرێت یان چۆن رووبەڕووی ببێتەوە، هەربۆیە دەبینین جارێك بەلایەكدا دەڕوات و جارێكیتر بەلایەكیتردا، بەراست و چەپدا وزە و تواناكانی سەرفدەكات یاخو پەنا بۆ كارێكی مەحاڵ دەبات. ماركس لەومیانەیەدا قسەیەكی جوانی هەیە كە هەمیشە لە گوێی مندا دەزرنگێتەوە (زانست واتە سووربوون لەسەر ئەو شتانەی كە دەكرێت، هونەری دۆزینەوەی كێشە و چارەسەركردنیەتی، پاشان هەوڵدان بۆ گەیشتن بەچارەسەر).
جارێكیتریش لەبارەی (بەهرە و نیعمەت)ی نەتوانایی لەچەند شوێنێكیتر قسەمكردووە، ئێمەی موسڵمان و رۆژهەڵاتی بەهرەی نەتواناییمان زۆرە، شیعرێكی سەعدی شیرازیتان لەبیرە (چۆن سوپاس گوزاری خودا بكەم، كە هێزی ئازاردانی مرۆڤی پێنەداوم) ئێمە هێزمان نییە، هێزەكەمان ئەوەندە كەمە كە تووشی نەتوانایی كردووین، هێزی رۆژئاواییەكان كە ئەمڕۆ هەیانە، هی (2-3) سەدەی لەمەوپێشە، ئەو هێزەش زانستی پێبەخشیون، تەكنۆلۆژیا و پیشەسازی و سەرمایەداری خستووەتە بەردەستیان، ئێمە نەمانبووە، باشە ئێمە دەزانین ئەمە كەلێن و نەنگییە، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم كەمییە بۆ ئێمە بووەتە بەرەكەت و چاكە، لەكاتێكدا ئێمە بەكەمی پەنامانبردووەتەبەر توندوتیژی. ئێمە بۆمبی ئەتۆمیمان دروستنەكردووە و نەمانبووە، ئێمە هێزی داگیركاریمان نەبووە و هیچ نەتەوە و خاكێكیشمان داگیرنەكردووە، ئێمە چەكی كیمیایمان دروستنەكردووە، ئێمە چەند ملیۆن جوولەكەمان نەسووزاندووە، ئێمە (دادگای پشكنین)مان دانەناوە بۆ سووتاندنی بیروباوەڕكان، ئێمە خۆشحاڵین كە ئەو شتانەمان نەبووە و نییە، لەوانەیە ئەگەر هێزمان هەبوایە ئەو شتانەمان بكردایە، خۆشحاڵین كە بواری خراپەكاریمان بۆ نەهاتووەتەپێشەوە. بەمەبەستی ئاماژەدان بەو توێژینەوەی ئەنجاممداوە لەبارەی توندوتیژی، دۆستانی ئێمە خوێندوویانەتەوە یان گوێیانلێگرتوە یان لەو شوێنە ئامادەبوون كاتێك ئیمام خومەینی لە ساڵی (1360 – 1982) (جەبهەی میللی)ی وەك مورتەد و لەدینهەڵگەڕاوە ناساند و (موسەدەق)ی وەك موسڵمان ناوهێنا، ئەمەش لەبەرئەوەی ئەوان باسیانلەوەكردبوو كە ئەحكامەكانی ئیسلام وەك بڕینی دەست و بەردباران و جەڵدەلێدان یان وەك كاری دژە مرۆڤایەتی هێنابوو، بەیاننامەیەكیان دەركرد و گوتیان ئەم رەفتارانە پێچەوانەن لەگەڵ مافەكانی مرۆڤ، هەموو ئاماژەكان باسیانلەوەدەكرد كە ئیمام خومەینی هەلەكەی قۆستەوە بۆئەوەی هەرچییەكی بوێت لەبەرامبەر (جەبهەی میللی)دا ئەنجامی بدات تا لە سەرشانۆی سیاسەت دووریانبخاتەوە، ئیمام خومەینی ئەوەی بەهەلزانی و ئەو بەرەیە و موسەددقی بە ناموسڵمان ناوبرد و سەرجەم بنكە و بارەگاكانیانی پێچایەوە و داخست.
ئیمام خومەینی فەقیه و موفتییەك بوو، پلەی فەتوای بۆ خۆی بڕیاردا، هەرچەندە لەبارەی ناموسڵمانێتی (موسەدەق)ەوە پەلەیتێداكراوە، من گومانموابوو توندڕەوی تێدابوو زیادەڕۆیی تێداكرابوو، بۆ ئەو مەبەستە ئێمە كۆبونەوەیەكمان لەگەڵ كرد یەكێك لە دۆستەكانمان پێیگوت: (بەچی بەڵگەیەك گوتووتانە موسەدەق موسڵمان نەبووە؟) تەنها بەڵگەیەك كە ئیمام خومەینی هێنایەوە ئەوەبوو كە گوتی: (من بیستوومە موسەدەق لەكۆبوونەوەیەكدا كە دۆست و خۆشەویستانی ئێمەش لەوێبوون هەستابوونەوە بۆ نوێژكردن، موسەدەق نەیزانیبوو نوێژی نیوەڕۆ و عەسر چەند ركاتن؟) تەنها بەڵگەی ئیمام خومەینی لە مورتەدبوونی موسەدەقدا ئەو بەڵگەیە بوو لەكاتێكدا ئێمە و سەرجەم موسڵمانان باش دەزانین كە بەتەنها نەزانینی ژمارەی ركاتەكانی نوێژی (نیوەڕۆ و عەسر) مرۆڤ ناكاتە مورتەد و لەدینهەڵگەڕاوە یان نابێتە بەڵگەی ناموسڵمانبوونی كەسێك. ئەگەر ئێوە نەزانن نوێژی نیوەڕۆ و عەسر چەندج ركاتە یان بەدرێژایی تەمەنتان نوێژی (نیوەڕۆ و عەسر)یش نەخوێنن، لە بازنەی ئیسلام ناچنەدەرەوە، لەوانەیە ببنە موسڵمانێكی گوناهبار، بەڵام نابنە مرۆڤێكی لەئایینهەڵگەڕاوە. بەتەواوی مانا دەزانرێت كە ئەو بڕیارەی خومەینی بڕیارێكی سیاسییانە بوو و دەیویست یەكێك لە نەیارە سیاسییەكانی خۆی لە شانۆكەی بكاتە دەرەوە... من كارم بەسەر لایەنە سیاسییەكەی ئەم بابەتەوە نییە، ئەمەم بۆئەوە گوت بۆئەوەی خاڵێك لەبارەی سیاسەتی دینی و دینی سیاسی ئیسلام شتێك روونببێتەوە. قسە راستەقینەكە لێرەدا ئەوەیە: ئایا بڕیارە سزاییەكان (احكام جزائی)ی ئیسلام نامرۆڤانەیە؟ یانی توندوتیژن؟ ئایا ئەگەر كەسێك شتێكی وابڵێت دەبێتە ناموسڵمان؟ ئایا دەبێتە مورتەد و لەدینهەڵگەڕاوە؟ لەو پێگەیەدا ئەم ئاوازانە، ئەو دەنگە نەبیستراو دەبوو یان دەبوونە بانگەوازێكی كز و لاواز لە وڵاتی ئێمەدا و هەموو جیهانی ئیسلامی و كەمتر دەگەشتە گوێچكەكان، بەڵام ئەمڕۆ 35 ساڵ بەسەر قەدەغەكردنی جەبهەی میللیدا تێدەپەڕێت و تائێستەش قسەیان لەبارەوە دەكرێت لەهەموو جیهانی ئیسلامیدا، ئەم دەنگە بەرز و بڵندە، ژمارەیەكی زۆر لە رۆشنبیرانی ئایینی لەمبارەیەوە مشتومڕ و گفتوگۆیان هەیە، ئەمە تۆمەتێك بوو كە ئاراستەی سەرجەم موسڵمانان كراوە، ئایینی ئیسلامی خستووەتەبەردەم هێرش و پرسیاری زۆرەوە، لەبەرئەوەی فەقیهەكان كە فەتوا دەردەكەن یان بەداوی وەڵامی پرسیارێكدا دەگەڕێت، بەداخەوە ناتوانن وەڵامی تەواوەتی و وەك خۆی بدەنەوە.
فیقهی ئیسلامی لەئەمڕۆدا، بووەتە جێگەی پرسیاری خودی موسڵمانان، بووەتە جێگەی بەرگری لەخۆكردن و تۆمەتلێدراوی، من لێرەدا بەئاشكرا بۆچوونەكانی خۆم دەخەمەڕوو. بە بڕوای من هەموو ئەو بڕیارانەی (بەردبارانكردن، دەستبڕین)و ئەوانیتر بڕیاری توندوتیژە، بەهیچ پێوانە و پێوەرێك بە بڕیاری نەرم دانانرێت، ئەوەی كە ئەمڕۆ مرۆڤەكان بە توندوتیژی ناویدێنن هەرئەوانەن. لەگەڵ ئەوەشدا باش دەزانین كە زۆرینەی وڵاتانی ئیسلامیش ئەم فەرمانە جێبەجێناكەن، لەنێو سەرجەم وڵاتانی ئیسلامیدا تەنها (2-3) وڵات ئەم بڕیارەیان لەناو یاساكانی خۆیاندا جێكردووەتەوە و هەوڵدەدەن بیخەنە بواری جێبەجێكردنەوە. لە ئێرانەكەی ئێمەدا بەداخەوە بەشێك لەو بڕیارانە بەیاساكراوە و هەندێكیشی جێبەجێدەكرێت. كاتێك تۆ لەگەڵ كەسێكدا لەبارەی موسڵمانێتییەوە و ئیسلامەوە قسەدەكەیت، دێتەوە بیری یان بیری تۆی دەخاتەوە كە ئەو دینەی تۆ باسیدەكەیت هەمان ئەو دینەیە كە دەڵێت (دەبێت مرۆڤەكان بەردبارانبكرێن، هەمان ئەو ئایینەیە كە دەڵێت دەبێت دەستی دز ببڕێت، ئەگەر كەسێك چاوی كەسێك دەربهێنێت دەبێت چاوی دەربهێنرێتەوە، بەندەداری قبوڵدەكات) ئەڵبەتە درۆشناكەن، تۆمەتیشمان بۆ هەڵنابەستن، هەموو ئەمانە راستین، هەموو ئەوانە لە كتێبە فیقهییەكاندا نووسراون، ئەو كتێبانە لە قوتابخانە ئایینییەكان و حەوزە عیلمییەكانی ئێمەدا دەخوێنرێن، هیچ كەسێك بە فەقیه و شەرعزان دانانرێت تا ئەو كتێبانە نەخوێنێت و بیانزانێت و بەپێی ئەوانەش فەتوابدات. ئیتر ئەمە پیلان و كەڵەگایی رۆژئاوا نییە. تا ئێمە خۆمان لەگەڵ ئەو جۆرە فیقهە یەكلایینەكەینەوە (كە تائێستە نەمانكردووە و ئەو بەڕێزانە تەنها خەریكی پینەكردنن) ناتوانین وەڵامی ئەو هەموو دژوارییانە بدەینەوە. ئێمە دەبێت ئەمە بكەینە بنەما: هەموو ئەو شتانەی كە لە فیقهی ئیسلامیدا هەیە، كاتییە، مەگەر ئەوكاتانەی هەمیشەیی بوونیان بسەلمێنرێت، فەقیهەكانی ئێمە بەپێچەوانەی ئەمەوە وانەكانیان دەڵێنەوە، ئەوان بە ئێمە دەڵێن: هەموو ئەو شتانەی كە لە فیقهی ئیسلامیدا هاتوون هەمیشەین مەگەر پێچەوانەی ئەمە دەربكەوێت و بسەلمێنرێت، بۆیە دەبینین دووجۆرە بیركردنەوەی جیاوازمان هەیە، كاتێك دەبینین كە فەقیهێك مێژووكردە، واتە پەیوەستە بە كات و ساتێكەوە كە خۆی تێداژیاوە، بۆیە ناتوانێت بەجیا لە كات و شوێنەكەی خۆی بیربكاتەوە ناتوانێت شوێن و كاتەكانیتر و زەمانەكانیتر هەستبكات، دەستی بەسەر ئەوانەدا بڕوات و بتوانێت گەمارۆی تەواوی شتەكان بدات.
ئەگەر، تا ئەم رۆژگارەی ئێمەی تێداین بگەڕێینەوە بۆ سەدەیەك پێش لەئێستە ئەم قسانە نەكران یان ئەمجۆرە هەستە پەیدانەبوو، ئەوا دەبێت بگوترێت فیقهی ئێمە توندوتیژە و جێگەی پارچەیەك لەبیركردنەویتری تێدانەبویەوە، ئەوا دەبێت بگوترێت كۆمەڵگەی ئێمە هەمان كۆمەڵگەی 1200 ساڵ پێش ئێستەیە، كۆمەڵگەكەمان گۆڕانی بەسەردانەهاتووە، مێژووی ئێمە وەك خۆیەتی و نەگۆڕاوە، ئەو فیقهەش بەتەواوی توانای حێبەجێكردنی دەبێت.
بەڵام ئەمڕۆ ئێمە زۆر بەباشی دەتوانین ئەم خاڵە دەركبكەین چ دۆخێك هاتووەتەپێشەوە و چ رەوشێكی نوێمان هەیە، چ جۆرە فیقهێك بدۆزنەوە بۆئەوەی خۆیانی تێداببیننەوە و جێبەجێیبكەن. لە فیقهی ئێمەدا كە(توچیح المسائل)ەو تائێستەش بەدەست موسڵمانانەوەیە لە وڵاتی ئێراندا، تێداهاتووە (بەشێك لە خۆشبەختییەكانی پیاو ئەوەیە كە كچەكەی پێش ئەوەی بگات بە نۆ ساڵی و پێش ئەوەی سووڕی مانگانە ببینێ‌ بیدات بەمێرد) كام لە ئێمەی دایكان و باوكان ئەم كارە دەكەین؟ یان ئەم قسەیەمان قبوڵە؟ لەوانەیە ئەم كارە رۆژگارێك كرابێت، لەوانەیە خەڵكی لەڕابوردودا ئەم حاڵەتەیان قبوڵكردبێت. ئەگەر ئەمڕۆ كەسێك بڵێت ئەم بڕیارە فیقهییە توندوتیژە یان نامرۆڤانییە، مەبەستی ئەوەنییە -خوانەخواستە- دادگایی خودا یان پێغەمبەرەكەی بكات، لەڕاستیدا دادگایی فەقیهەكان دەكات، ئەوان بە فەقیهەكان دەڵێن ئێوە ناتوانن مافی (فیقه) وەك خۆی بەرجەستەبكەن. ئێوە دیدگا و هەڵێنجانی موفتی و فەقیهیتان تێدانییە. ئێوە لەوە تێنەگەشتوون كە (فیقه) مێژووكردە، ئێوە نازانن كە بەشێكی گەورە لە فەقیهە گەورەكانی ئێمە موجتەهید بوون، ئەوان زۆر بەباشی لە ئامانجی ئیجتیهاد تێگەشتبوون، لەبەرئەوەی لە (اصول)و بنەماكاندا فەتوایاندەدات و ئیجتیهادیاندەكرد نەك لە (فروع)و شتە لاوەكییەكاندا. ئێوە بگەڕێنەوە بۆ بنەما و ریشەی شتەكان، كاتێك گۆڕانكاری لەبنەماكاندا ریاندا دوایی دەستببەن بۆ شتە لاوەكی و لقەكان.
ئێمە لەناو كەشوهەوایەكدا دەژین كە پڕیەتی لە توندوتیژی، ئەم توندوتیژییە هەموو سەرچاوەكەی لەئایینەوە نییە، لەڕاستیدا ئایین رۆڵی كەمینەی هەیە لەو توندوتیژیانەی كە لەم سەردەمەی ئێمەدا بوونیان هەیە، ئایا توندوتیژی ئایینی چەند لەسەدی ئەو توندوتیژییانە پێكدەهێنێت كە جیهانی ئەمڕۆی ئێمەی گیرۆدەكردووە. چەند لەسەدی ئەو توندوتیژییانە پێكدەهێنێت كە مێژووی مرۆڤایەتی بە چاوی خۆی بینیویەتی؟
ئەگەر ئاماژەیەك بەم خاڵە بكەم، لەهەمانكاتدا توندوتیژی حاڵەتێكی مێژووییە، بەو مانایەی ئێمە وتمان فیقه مێژووكردە، بەڵام توندوتیژیش هەروایە، لەڕاستیدا هەموو رەفتارەكانی مرۆڤ مێژووكردە، بەو مانایەی، بەپێی سووڕانەوەی مێژوو، حوكم و بڕیارەكانیان گۆڕانی بەسەرداهاتووە، هەندێك شتیان كردووە كە لەوانەیە ئەمڕۆ ئێمە بە توندوتیژی ناویبهێنین، بەڵام پێشینەكان و ئەوانەی پێشی ئێمە بە توندوتیژییان نەزانیوە و ناویاننەبردووە یان بەپێچەوانەوە، لەمێژوودا یەك یاسا حوكمینەكردووە، بەم هۆیەوە كە ئێمە دەڵێین (بەردباران)كردن رۆژانێك هەبووە بە تاوان ئەژمارنەكراوە، هەربۆیە هەموو بیرمەند و ژیرەكانی نەتەوەكان قبوڵیانكردووە، (ابن سینا)؟ هیچی لەبارەیەوە نەگوتووە، فەخری رازی دەنگی لێوەنەهاتووە، غەزالی و مەولەوی لەوباریەوە ناڕەزایەتییان دەرنەبڕیوە، ئەمانە هەموویان ژیر و بیرمەندەكانی میللەت بوون كەچی ئەم بڕیارنەیان بە توندوتیژی ناونەهێناوە. بەوشێوەیە نییە ئەو حوكمانە لە رۆژی یەكەمیانەوە بە توندوتیژ ناسرابن یان پێچەوانەی مافەكانی مرۆڤ، بەڵكو توندوتیژیش چەمكێكی مێژووییە و بەپێی سەردەم و گۆڕانكارییەكان ئەویش گۆڕانی بەسەرداهاتووە.
خودای فەقیهەكان خودایەكی جیاوازە، لەڕاستیدا خوداكان جۆرێكن لەو تێگەیشتەنەی كە ئێمە بۆ خودا هەمانە، ئەو خودایە دینی ئێمە دروستدەكات و دەستكاری رەفتاری دینی ئێمە دەكات و ئەو وێناكانیمان پێدەبەخشێت. ئەگەر ئێمە خودایەكی توندوتیژ بپەرستین، توندوتیژی رێگەپێدراو دەبێت، خۆ ئەگەر خودایەكی ناتوندوتیژ بپەرستین توندوتیژی رێگەیپێنادرێت، كەواتە دەكەوێتەسەر ئێمە كە چی سیفەتێك یان تێڕوانینمان و چۆن بانگیبكەین و چۆن لەگەڵ ئەوەشدا پەیوەندییەكان لەگەڵ مرۆڤەكاندا چۆنە. خودای (عاریف)ەكانی ئێمە لەگەڵ خودای (فەقیه)ەكان جیاوازییان زۆرە، ئیتر ئێوەش خۆتان سەرپشكن. خودای عاریفەكان خودایەكی خۆشویستراوە، ئەڵبەتە خۆشەویستێكی بەڕێز و موحتەشیم، خوای عاریفەكان خاوەنی سێ سیفەتی سەرەكییە، لەلایەك ئەوەندە جوانە كە مرۆڤەكان شەیدای خۆی دەكات، موحتەشیمە واتە بەبەزەیی و میهرەبانە و سێیەمیش بەخشندەیە لەبەرئەوەی كەریمبوونی یەكێكە لە سیفەتە دانەبڕاوەكانی زاتی خۆی. كەریمییەكەی ئەوەندە بەهێزە كە بێمننەت و چاوەڕێی ئەوەناكات خەڵكی پاداشتی بداتەوە. ئەمە خودای عاریفانی ئێمەیە هەندێكجار زۆر بەپاكی دەیبینین و هەندێكجاریتریش بە لێڵی و شتیتری تێوەدەگلێنین و تێكەڵیدەكەین. خودای فەقیهەكانی ئێمە جیاوازی خۆی هەیە، خودای فەقیه و موتەكەلیمەكان خودایەكی زۆر رەق و سەختگیرە، لەسەر وردودرشت دەدوێ‌، بچووكترین خاڵ دەبینێ‌، ترسناكە، قەمچی بەدەستە، تۆڵەسێنە، رەفتار توندە، رق ئەستوور و تۆڵەسێنەرەوەیە، روخساری وەها خودایەك كە لای فەقیه و موتەكەلیمەكان دەبینرێت بریتییەلەوەی كە چاوەڕێدەكات تا هەڵەیەك ئەنجامبدەیت بۆئەوەی تۆڵەت لێبسەنێتەوە، كۆڵتلێنادات و زۆر بەهێزە، جەبارە و هێزی لەبننهاتووە و بێسنوورە، من و تۆ و مرۆڤە لاوازەكان لوولدەكات و چی بوێت پێماندەكات و هیچ پەنا و پەسێوێكیشمان نییە، بۆیە هیچكەس لەبەرامەر هێز و دەسەڵاتی خودادا كەس ناتوانێت پەنای كەسێك بدات و شەفاعەتی بۆبكات. پەرستنی خودای توندوتیژ، رەوایەتیدەدات بە توندوتیژی، خودایەكی خۆشەویست و موحەتەشەم و كەریم، تۆ دەكاتە مرۆڤێكیدیكە، پەرستنی خودایەك كە هەمیشە گوێبیستە، بیستوومانە كە دۆزەخی هەیە و پڕیەتی لە مرۆڤ، خودایەكی توندوتیژی لەوشێوەیە شایانی پەرستن نییە، چونكە پەرستن سیفات و مەرجی خۆی هەیە. ئێمە ئەگەر لەبارەی توندوتیژی و ئاییندارییەوە قسەدەكەین، كارمان دەگاتە ئەو شوێنەی كە ئە و خوادیەی ئێمە دەیپەرستین چ جۆرە حودایەكە؟ ئەو خودایە لە دونیابینی و هزری ئێمەدا چۆن شكڵیگرتووە، ئاخۆ باشترین عیبادەت لای ئێمە ئەمەیە (یەك كاتژمێر بیركردنەوە باشترە لە چل ساڵ عیبادەت و پەرستنی خودا) ئەگەر ئێوە بە یەك كاتژمێر بیركرنەوە، دەرك و هەست و بۆچوونەكانتان لەخوداییەوە راستبكەنەوە، دوای تەواوكردنی عیبادەتەكانتان، كەواتە ئێوە خودایەكی واقیعیتان پەرستووە.
قسەی تەواو و بێپێچوپەنای من ئەوەیە، توندوتیژی لەفیقهیشدا بوونی نییە، ئەوەی هەیە رواڵەتی كارەكەیە، توندوتیژی لەجۆری خوداناسیندایە، لێرەدا سەرەوخوار دەبێتەوە و دێتەخوارەوە، هەركات توانیتان سەرچاوەكە دروستبكەن، ئەوكاتە ئاوی زوڵاڵ و رۆشنتان پێدەگات، سەرزەمینی رۆحی ئێوەش دەبێتە بەهەشت و گوڵستانێك و لەو رێگەیەشەوە كۆمەڵگەش دەكاتە ئەو بەهەشت و گوڵستانە.
428 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Tuesday, May 2, 2017
زیاتر
فەلسەفە و زانست لای ئارسەر ئادنجتون
د.حەسەن حسێن سدیق
مامۆستای زانست ‌و لۆجیك لە زانكۆی راپەڕین/ بەشی فەلسەفە
بۆچی ده‌بێت ترامپ پشتیوانی له‌ ده‌وڵه‌تی كوردی بكات؟
ئامیتایی ئەتزیۆنی
پاشماوەی ئاسەواری فەرهەنگی مادەكان
لەبەردەم لیكۆڵینەوەكانی شوێنەوارناساندا
كەمال نوری مەعروف لەفارسییەوە گۆڕیوێتی و لەسەری نووسیوە
شێوازی‌ ده‌ربڕینی‌ قبووڵكردنی‌ شكست له‌ دیموكراسیدا
نووسینی‌: پۆڵ كۆركۆران*
وه‌رگێڕانی‌: ته‌حسین ته‌ها به‌هائه‌دین
هونەری جەنگی كورد لەچیادا
محەممەد بەكر
ھەستیاری ئۆجەلان نەبووایە پەکەکەش نەدەبوو
نیاز حامید
هەرێمی كوردستان و ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەب لە تەرازووی هێزدا
نووسینی: نەجمەدین فارس حەسەن
سەنتەرەکانى بیرکردنەوە و قەیرانی دروستکردنی بڕیار
هۆگر ئیبراهیم حەکیم (ماستەر لە زانستە سیاسییەکان)
باشووری كوردستان لەكاتی دوورخستنەوەی شێخ مەحمودو
سەرهەڵدانی چالاكی توركەكان بە سەرۆكایەتی ئۆزدەمیر پاشا 1919- 1922
ئەحمەد باوەڕ
زانكۆی گەرمیان – كۆلێژی پەروەردە
باکوور: گۆڕین لە کوێوە دێت؟
مەنسوور تەیفووری
سمكۆی شكاك، وەرچەرخانێكی گرنگ
لە ناسیۆنالیزمی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان
نووسینی: سامان مستەفا رەشید
ماستەر لە مێژووی نوێ و هاوچەرخدا
لەئایندەیەکی نزیکدا ناوەندی کولتوری "کۆچ"
کتێبی: سوننەکانی ئێران
"چەند سەرنجێکی مێژوویی سۆسیۆ سیاسییە دەربارەی رەوشی گشتیی سوننەکانی ئێران"
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
پ. د. خەلیل عەلی موراد ناساندوویەتی
چاپ و بڵاویدەکاتەوە
ریشەی رەوتی ئیسلامی سیاسی لە باشووری كوردستان
لە ئیسلامگەرای ئیخوانەوە تا سەلەفیزمی جیهادیی(*)
نووسینی: د. محەممەد شەریف
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: ماجید خەلیل
لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
کتێبی (مشتێک لە خەرمانی بیری نالی) لە چاپخانە دەرچووە وبەمزوانە لە کتێبخانەکان دەبێت.
سیستەمى ئایینى یان سیکۆلاریزم !!
عبدالرحمن رسول
حه‌له‌ب ...دووباره‌بوونه‌وه‌ی كاره‌ساتی حه‌ما
هێدی هه‌ولێری
بۆچی ئاتەئیست و ئینسان دۆستم
تەسلیمە نەسرین
بۆشایی فیکری و فەلسەفی لە نێو کورددا..
ئاشتی برایم ئەفەندی
لە بارەی ڕاپرسییەکەی تورکیاوە
حەمە غەفور
زمانی كوردی له‌ناو كه‌له‌پووری ئیسلامی دا
هێمن عومه‌ر خۆشناو
لە نێوانی حەللاج و ئەخۆل
هەڵمەت عوسمان
سنوره‌كانى نێوان فیقه و ئه‌ده‌ب؛ ئیبن حه‌زم وه‌ك نمونه‌
د.ئیسماعیل به‌رزنجى
سیكۆلاریزم سیسته‌مێكى گونجاو بۆ پێكه‌وه‌ ژیان
یاسین له‌تیف
کەسایەتی و چارەنووس
نوسینی: د. محمود سریع القلم، پڕۆفیسۆری زانکۆی تاران
وەرگێرانی: ناصح برزنجى
ڕه‌خنه‌ی ده‌روونناسانه‌ی ده‌ق و ئوستووره‌ی کەسیی نووسه‌ر
به‌همه‌ن ناموه‌ر مووتڵه‌ق
وەرگێڕ : سوله‌یمان سۆفی ساڵحی
یه‌ك دوو وشه‌ له‌ سه‌ر مرۆڤ و په‌یوه‌ندیيه‌كانى
ئیبراهیم حاجی زەڵمى
ئایا سەروەریی سنووردار هەیە؟
د. بڕیار شێرکۆ بابان
کورد و دیوه‌ شاراوه‌کانی شه‌ڕی جه‌رابلوس
ئومێد مەحمود
نالی شاعیری شاعیرەکان
کەژاڵ ئەحمەد
نوێنەری تراژیدیا نەک کوردبوون
تێگەیشتنێکی جیاواز لە نادیە موراد
ئەحمەد ڕەسول
چەمکى دەوڵەتى مۆدێرن؛
خوێندنەوەی ناوەڕۆک و هۆکارەکانى سەرهەڵدان
د. حیسامەددین عەلى گلى، سەرۆکى بەشى زانستە سیاسییەکان/
زانکۆى سەڵاحەددین-هەولێر
حکومەت هی کێیە؟
ناسک ئەحمەد
مێژوو و ڕووداوەکانى ڕۆژى جیهانیى ئافرەتان
وه‌رگێڕانی: چرا عومه‌ر
ئاماده‌کردنی: شیفا جومعه‌
ناسیۆنالیزم بۆ گەلێکی چەوساوە
بەهرۆز جەعفەر
کورته باسێک له سه‌ر شێعری ئه‌رمه‌نی
صد سال شعر ارمنی (احمد نوری زاده )
وه‌رگێڕان و پێداچوونەوە: سمکۆ مه‌عڕووفی
شکستی سۆسیالیزم و ئەزموونی سۆڤیەت
میران قادر ئەحمەد
" کۆمەڵگای فێدراڵی خۆسەر لە ئانارشیسمەوە بۆ رۆژئاوای کوردستان"
شاهۆ حوسێنی
خه‌ونی سه‌ربه‌خۆیی کورده‌کان له‌ هه‌موو کاتێک دوورتر ده‌نوێنێت
ده‌یڤید گاردنر
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: سروور خدری
مەزرای قاتڵەکان
مەنسوور یەیفووری
لەیادی (233) ساڵەی لەدایك بونی مەولانا خالیدی نەقشبەندی شارەزووری دا
نوێخوازێك لەئاییندا و عەدالەت خوازێك لە ژیاندا
مەولانا لەسلێمانیەوە بۆ هندستان
حبیب محمد دەروێش
ئەو کاتەی ژنان دەچنە شەڕی داعش
لە ئینگلیسیەوە: سەما.ش
لە فارسیەوە: ئ.ب
سیاسەتی خاوەن مەرجەعییەتی دینیی
بەبێ دەوڵەتی ئیسلامی ئایا پارتی دادوگەشەپێدانی توركی دەبێت بە مۆدێلێك بۆ ئیسلامیستەكانی عەرەب؟(1)
نووسینی: ئەحمەد ت. كۆرۆ(2)
وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها
توێکاریی دەسەڵاتدارێتی
نووسینی: ڕۆبێرت بینگهام داونز (1903-1991)
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: ئازاد وەڵەدبەگی
هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا
حەبیب محەمەد دەروێش
سیاسەتى ئابوورى چییە؟
عیسام ئه‌لخوری
وه‌رگێڕانی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: چرا عومه‌ر
تورکیا لە شەڕی داعشدا، دەوری پاکستان لە بەرابەر تاڵیبان دەبینێ؟
شێرکۆ جیهانی
خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی
مشتێک لە خەرمانی بیری نالی
تورکیا لە دوو ڕێیانی شەڕو ئاشتیدا
نووسینی : بورھان شێخ رەئوف
ڕۆڵی دەستەبژێری ڕۆشنبیر لە قەیرانەکاندا
د. عەبدولڕەزاق محەمەد – دکتۆرا لە کۆمەڵناسی
ئەزموونی شیعری شۆڕشگێڕیی کوردی
عەبدولخالق یەعقووبی
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   لە چوارچێوەی بڵاوکراوەکانی ناوەندی کولتوری کۆچ
سێ کتێبی نوێی بەچاپ گەیاند، کە ئەمانەن:
١ـ (بادیەی عیشق) ئامادەکردنی (حەبیب دەروێش)
٢ـ (سوننەکانی ئێران) وەرگێڕانی (بەرزان مەلا تەها)
٣ـ (نالی شیکاری فەلسەفی دەرونی) نووسینی (هەرێم عوسمان)
تەواوی ئەم کتێبانە ئیستا لە کتێبخانەکاندا دەستەکەوێت
govari koch| All rights reserved © 2010