بۆچوونی یۆرگن ھابرماس سەبارەت بە كۆرۆنا
و: هەورامان فەریق

یۆرگن هابرماسی ئەڵمانی كە ئێستاكە 90 ساڵ لە تەمەنی تێپەڕاندووە، یەكێكە لە گرنگترین کۆمەڵناس و فەیلەسوفانی سەردەم كە تا هەنووكە لە ژیاندا ماوە. ئەو كە بەم دواییە كتێبی “مێژووی فەلسەفە”ەكەی خۆی لە دووتوێی دوو بەرگدا بڵاو كردووەتەوە، لە گفتوگۆیەكدا لەگەڵ رۆژنامەی لۆمۆند، پەردە لەسەر ئەنجامە ئەخلاقی و هزرییەكانی پەتای جیهانگری كۆڤید19 هەڵدەداتەوە و پێش هەموو شتێك، جەخت لەسەر “نەزانی”ی مرۆڤ دەكاتەوە.
رۆژنامەكە لە یەكەم پرسیاریدا دەپرسێت: لە رووی فەلسەفییەوە، دەبینین كە ئەم پەتا جیهانگرە، بیركردنەوەی لە لای هەمووان بەهێزتر كردووە، جۆرێك لە بیركردنەوە كە تا هەنووكە تایبەت بوو بە پسپۆڕان، ئێستاكە لەلای خەڵكی ئاسایی زیاتر بووە: هەر كەسێك دەبێت بڕیار بدات و كارێك بكات، كارێك كە خۆی ئاگایە بە نەزانینەكەی…”
هابرماس جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە دەوڵەتان یان پسپۆڕان هەموو شتێك سەبارەت بە ڤایرۆسی كۆرۆنا نازانن. دەوڵەتەكان زۆر باش ئاگاداری ئەوەن كە ئەو ڤایرۆسناسانەی راوێژیان پێدەكەن، زانیارییەكی سنوورداریان لایە و بۆیە بە پشتبەستن بەم زانیارییە كەمانەوە، بڕیارەكان دەردەكەن. هاوڵاتیانیش چاك ئەم دۆخە دەبینن. هیچكات خەڵكی بەم روونییە نەیاندیبوو كە چۆن بڕیارە سیاسییەكان لە وەها گومان، دوڕدونگی و “نەزانی”یەكدا دەدرێن. بە بۆچوونی هابرماس، رەنگە ئەم ئەزموونە دەگمەنە كاریگەرییەك لەسەر هوشیاری گشتیی دابنێت.
هابرماس لە درێژەی گفتوگۆكەیدا لەگەڵ لۆمۆند، جەخت دەكاتەوە كە بە شێوەیەكی گشتی ” مافی هەر كەسێك بۆ ژیان و دەستڕاگەیشتنی بە تەندروستی جەستەیی” بنەمایەكی سەرەكییە كە بۆ نمونە لە دەستووری ئەڵمانیادا ئاماژەی پێكراوە، بەڵام دۆخی هەنووكە، هەندێك جار لە دۆخی جەنگ دەچێت: پزیشكەكان هەندێک جار ناچار دەبن كە بە گوێرەی هەڵبژاردن(option) هەنگاو بنێن و بنەمای “یەكسانی چارەسەر و تەندروستی” پێشێل بكەن. بۆ نمونە ناچار دەبن كە گرنگییەكی زیاتر بە چارەسەری نەخۆشە گەنجترەكە بدەن. هابرماس ئاماژە بەوە دەدات: كە تەنانەت لە حاڵەتێكدا كە نەخۆشە بەتەمەنەكە خۆبەخشانە لە مافی خۆی خۆش دەبێت ـ كە ئەمە رەفتارێكی جێی ستایشە ـ دیسان دەبێت بپرسین: پزیشكێك چۆن دەتوانێت “بەها” بۆ ژیانی مرۆڤێك دابنێت؟
هابرماس بەبێ ئەوەی سەركۆنەی پزیشكان بكات، دەڵێت، لەم جۆرە داوەریكردنە یان بەها بۆ دیاریكردنەدا، نابێت لە چاوی پزیشكەوە سەیری واقعییەت بكرێت، بەڵكو دەبێت لە چاوی نەخۆشەكەوە سەیر بكرێت. ئەو لە هەمانكاتدا پێداگری دەكات كە لە “دۆخی كارەساتبار”دا، پزیشك چارەیەكی دیكەی نییە و دەبێت تا ئەو شوێنەی كە دەكرێت، تەنیا بە پشتبەستن بە پێوەرە پیشەیی و زانستییەكان بڕیار بدات. هابرماس بیر لە قۆناغی كۆتایی پەتاكەش دەكاتەوە كە لێرەدا ئاڵنگارییەكی ئەخلاقی و سیاسی گەورە دەبینێت. بڕیاردان لەسەر كۆتاییهێنان بە دۆخی لەناكاو و خستنەوەگەڕی كەرتی ئابوری، كۆمەلێك مەترسی لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت: لەوانەش، دوور نییە كە نەخۆشخانەكان لەپڕ سیخنان ببن لە نەخۆش و ژمارەی قوربانییەكان زیاد بكات.
ئەو دەڵێت: بەرپرسانی سیاسی كاتێك لە لایەكەوە، بیر لە زیانە ئابوری و كۆمەڵایەتییەكان دەكەنەوە و لە لایەكی ترەوە بە گوێرەی ژمارەی ئەو قوربانیانەی كە دەكرێت كۆنترۆڵ بكرێت، دەبێت خۆیان لە دوودڵیی بیركردنەوەی ئامرازییانە و قازانجگەرا (ئۆتیلیتاریستی) بەدوور بگرن. پرسیاری سەرەكی لە روانگەی هابرماسەوە وەهایە: ئایا ئێمە ئامادەین كە لەبەر رەونەقی مادی و خۆبەدوورگرتن لە كارەساتە كۆمەڵایەتییەكان كە بە هۆی قەیرانی ئابورییەوە سەرهەڵدەدەن، پێشوازی لە ژمارەیەكی زۆری مردنەكان بكەین؟
هابرماس كە لایەنگرێكی سەرسەختانەی یەكێتی ئەوروپایە و تا ئێستا بابەتگەلی زۆری لەو بارەیەوە نووسیوە، باوەڕی وایە تەنیا رێگەچارەی كردەیی، دانانی “سندوقێكی هاوبەشی كۆرۆنا”یە لەسەر ئاستی ئەوروپا، هەتا ئەو وڵاتانەی كە ئابورییەكی لاوازتریان هەیە یان قەرزێكی زۆریان لەسەر کەوتووە، بتوانن دەرەقەتی تێچوونە پشتشكێنەكانی بەرەنگاربوونەوەی ئەم درمە ببن. ئەو بە توندی رەخنە لە ئەڵمانیا دەگرێت كە دژی ئەو سندوقە وەستاوەتەوە و ئامۆژگاری وەزیری ئابوری فەڕەنسا دەكات كە نەكات بە بۆچوونەكانی ئەڵمانیا رازی ببێت.
هابرماس دەڵێت كە ئەو و هاوڕێكانی (گروپێك لە رۆشنبیران)، ئەنجێلا مێركل و وەزیری ئابوری ئەلمانیایان داوەتەوە بەر رەخنە. ئەم فەیلەسوفە دیارە جیهانییە، ئاخ هەڵدەكێشێت كە تێڕوانینە ناسیۆنالیستی و خۆپەرستانە نەتەوەپەرستانەكانی دەوڵەتی ئەڵمانیا، دەبێتە هۆی بەربەست لەبەردەم یەكگرتنی زیاتری ئەوروپییەكاندا. ئەو دەڵێت كە ئەگەر ئیمانوێل ماكرۆن لە پەیوەندییەكانیدا لەگەڵ ئەڵمانیا تەنیا یەك هەڵەی كردبێت، هەر ئەوەیە كە رێژەی ناسیۆنالیست بوونی مێركڵی بە كەم سەیر كردووە. هابرماس لە كۆتایی گفتوگۆكەیدا لەگەڵ لۆمۆند جارێكیتر دوپاتی دەكاتەوە، تەنیا رێگای لۆجیكی بۆ ئەوروپا، جەختكردنەوەیە لەسەر دیموكراسی، یەكێتی و تەنیا “وەها ئازایەتییەكە كە دەتوانێت ئێمە لەم بنبەستەی پۆست دیموكراسی رزگار بكات”.
325 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, May 3, 2020
زیاتر
گرنگى عەفرین بۆ کورد و تورکیا لە ڕووى سەربازیى و سیاسیەوە
نوسینی: د.ئومێد رفیق
دەسەڵاتی پێترۆدۆلاری کوردی و نەفرەتی نەوت
د. دارا محەمەد
ھەولێر لە بەغدا و بەغداش لە کەنداو
سەربەخۆیی بە کێ دەکرێت
حەسەن هەمزە
بکەری مێژوویی تاكڕەو!
رزگار عومەر
لامەرکەزیەت یان فیدراڵیەت بۆ ناوچەی سلێمانی
حەبیب محەمەد جاف
بە تەنیا لە دەرەوەی مێژوودا
کامەران قازی
رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی، متمانه‌ و چاره‌نووسی نادیار!
د .زاهیر سوران، پسپۆری نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان ، سلێمانی.
بیرکردنەوەی ڕەخنەیی
لەشکر قادر ڕەسوڵ
کۆرۆنا و دەستەخوشکەکانی لەبەرەبەیانی ھەزارەی سێیەمدا:
وریا ئەحمەد
بڕیارێكی نا به‌رپرسانه، زیانێكی فره‌ مه‌ترسیدار
د. زاهیر سوران پسپۆڕی
نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان ، سلێمانی .
گرفتی بوونی خراپە لە فەلسەفەدا
دلشاد عبدالرحمان
کۆمەڵگە لە کوێ پەروەردە دەبێت؟
عەبدوڕەحمان ئەحمەد وەهاب
لە غیابی مەعنەویەتدا جیهان ڕووبەڕووی كارسات دەبێت
سەلمان نادر
پەیوەندی نێوان خۆپیشاندان و گەنجان: ئاگادارکردنەوەیەک بۆ دەستەڵات
ڕێبوار ڕەوف ساڵەح
ئەو چیرۆکانەی دەبێت بزانرێن
(بە دیدار شادبوونی کوردۆلۆژی مەزن تۆفیق وەھبی)
محەمەد ئەمین پێنجوێنی
گەڕانەوە بۆ سەرەتاکان: پەیمانی کۆمەڵایەتیی
مەریوان وریا قانع
ژەنەڕاڵی پاییز، شیعری "ئێوارەی پاییز"ی بۆ کێ نووسیوە؟
بەرزان هەستیار
مەم و زین:
بەردی بنچینەی ناسنامەی کوردە،
وەک خەیاڵێکی نادیار نەتەوە و دەوڵەت نمایش دەکا
عەلی ئەلشامی
وەرگێڕانی:فەریاد فازیل
مزگه‌وته‌كانیان بۆ بكه‌نه‌وه‌
ئیسماعیل حمە ئەمین
ئالنگاریكردنی (چالێنجی) قەرزەكانی حكومەت
د. نیاز نەجمەدین
بۆ مێژوو.. یادەوەری و دوو بەسەرهات..!!
سەلام سابیر
کاشکا کاسپەر (Casper) بوومایە!
ماجد خەلیل
ئایا ئەو کونەی لە چینی ئۆزۆندا هەبوو هێشتا ماوە؟
ئا: دیارکۆ جەلال
برینی (زۆرینە)ی پەرلەمانی و جوڵەی بەرەنگاربوونەوە!
عەدالەت عەبدوڵڵا
ڤایرۆسی کۆرۆنا و سەرمایە و سیستم
د.دارا محەمەد
پێشنیارێک بۆ گۆڕینی حوکمداری لەهەرێمدا
حەبیب محەممەد دەروێش
چى بكه‌م؟ ئیتر كولتووره‌
د. تۆڵە فەرەج
ئــــــــــاه ونـــــــزولـــــــەی مــەولــــەوی
حەبیب محەمەد دەروێش
كۆرۆنا و ژینگه‌
سدیق سه‌عید ڕواندزی
ژنان لە نێوان خواستی بەشداریی سیاسی و بەربەستەكاندا
شاناز هیرانی
مرۆڤبوون له‌ ناو سیستمدا
حسەین لەتیف
پەیوەندی نێوان مرۆڤ و ژینگەکەی دەبێ چۆن بێت؟
د. مه‌دیحه‌ سۆفی*
ئیخوان موسلمین
رزگار شەوکەت
هەوڵێک بۆ نزیکبوونەوە لە ئیکیگای
ڕازی یابانی بۆ تەمەنێکی درێژی بەختەوەرئامێز
ئا: هەرێم عوسمان*
ڕەمەزان و كۆرۆنا
عەلی زەڵمی
دورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتیی سەرکردەکان لە خەڵک لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
مایكل رۆبن
سوێندەکەى هیپۆکرات:
هاوار محەمەد
چاوپێکەوتن لەگەڵ نوام چۆمسکیی لەبارەی پەتای ڤایرۆسی کۆڕۆنا
چاوپێكه‌وتن: كریس بڕووكس
وەرگێڕانی: سەنگەر حەسەن
په‌یوه‌ندییه‌ داراییه‌كانی نێوان هه‌رێم و به‌غدا.. ته‌ونێك له‌ ماڵی جاڵجاڵۆكه
جیهانگیر سدیق
بژاردە قورسەكانی خوێندن لە سایەی پەتای كۆڤید 19
د.سەڵاح عەزيز
ئایا تیشكە سەرو وەنەوشەییەكان ڤایرۆسی كۆڤید-19 لە ناو دەبەن؟
د.خەرمان أكرم فرج*
سۆشیالیزم‌و جۆرەکانی
نوسینی :ریچارد داگەر و تێرنس بۆڵ
لەئینگلیزیەوە: دانا نازەنین
ئایا پەتای کۆڤید-١٩ لە مانگی پێنجدا کۆتایی دێت؟
د. نازک محمد عزیز*
وەرگێڕانی : د. ئازاد حسن فتاح
تۆڵەی دەوڵەتی رووخاو بە قۆستنەوەی لێكەوتەكانی كۆرۆنا*
بەراوردێک لەنێوان ماسکی نەشتەرگەری، ماسکی N95 و ماسکی دەستکرد لەرووی پێکهاتەو توانای پارێزگاریەوە
ئا: د.گوڵستان سیروان*
“غەزای ڕەمەزان” وەك وێستگەیەكی دەركەوتنەوەی داعش
یاسین تەها
ئایا جیهانێکی نائاسایشتر بەڕێوەیە؟
نیگار نادر
هەڵوەشاندنەوەی هەرێمی کوردستان یان کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی بەپێی دەستوور
سەرکەوت جەلیل
تیشکی له‌یزه‌ر و خێراترین شێوازی تێستی ڤایرۆسی کۆرۆنا کۆڤید ١٩
ئا:د.عبدالقادر گلۆمانی*
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010