خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە گێژاودایە
نووسینی: مەها یەحیا
وەرگێرانی: حسێن ئەحمەد حسێن

لە دوای هێرشەكانی 11ی سێپتەمبەرەوە، دواكەوتوویی ڕێژەیی پەرەسەندنی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتیی وڵاتانی عەرەبی، بە شێوەیەكی نیمچە بەردەوام پلەی یەكەمی گرنگیپێدانە نێودەوڵەتییەكانی داگیر كردبوو. بە پێی ڕاپۆرتەكانی ساڵی 2200ی (UNDP) یش، وڵاتانی عەرەبی لە دواكەوتووترینن لە ڕووی ئازادیی سیاسی و بەرەوپێشچوونی زانستی و مافی ژنانەوە. ئەم ڕاپۆرتەش لە سەردەمی سەرۆكی پێشووتر جۆرج بووشدا، یارمەتیدەری ورووژاندنی (دۆسیەی ئازادی) بوو، كە ئامانجی بە دیموكراتیكردنی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بوو (گەر بە زەبری هێزیش بێت)، تا دواكەوتوویی و دەسەڵاتسەپێنی لەو وڵاتانەدا ڕیشەكێش بكرێت. دواتر باراك ئۆبامای جێگرەوەی هات و ڕەخنەی لە یەكێك لە بنەما سەرەكییەكانی دۆسیەی ئازادی گرت، ئەویش ڕووخانی ڕژێمی عێراق بوو لە ساڵی 2003دا، بەڵام لە دەستنیشانكردنی دۆخەكەدا هاوڕای بووش بوو. لە ناو بۆچوونەكانی ئۆبامادا ئەو ڕایەی چاودێرە بیانییەكان هەبوو دەربارەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، كە كێشەی وڵاتانی عەرەبی، وەك ئەنجامی ئەو ڕێكخستنە كۆمەڵایەتی و سیاسییە دەبینن، كە توانا مرۆییەكان لاواز دەكات و نایەكسانیی قووڵ كردووەتەوە و لای داوە بە لای كەمینەیەكدا لەسەر ملی زۆرینەی دانیشتوان.
لە ماوەی دە ساڵی یەكەمی ئەم سەدەیەشدا، بەرەوپێشچوونی ناڕەزاییەكان پەردەپۆش و خاو بوو، بەڵام ئەوەندەی نەبرد لە خۆپیشاندانەكانی 2010-2011 (بەهاری عەرەبی)دا ئاشكرا بوو. ئەوە بوو هاووڵاتییانی سادە لە وڵاتانی وەك میسڕ و لیبیا و تونس و سوریادا، هاتنە سەر شەقامەكان و داوای ماف و یەكسانی و دادپەروەریی كۆمەڵایەتییان دەكرد. لەو ماوەیەدا پێدەچوو بۆ دواجار گۆڕانكاری لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست كەوتبێتە كار. هەرچەندە دۆخەكە لە دواتردا خراپتر بوو لەوەی پێش بەهاری عەرەبی و گۆڕان و پەرەسەندنیش وەستان. چونكە سەرەڕای ئەوەی هەندێك وڵاتی وەك تونس توانییان سیستمی دیموكراتی پتەو بكەن، بەڵام سەرانی دەسەڵاتسەپێن لە زۆربەی وڵاتانی ناوچەكەدا توانییان هێرشی دژی گۆڕانكارییەكان ئەنجام بدەن. ئەوەتا سەرانی سوپا لە میسڕ لە 2013دا، كۆتاییان بە حكومەتە هەڵبژێردراوەكە هێنا. لە سوریا و لیبیا-ش، دەسەڵاتە دیكتاتۆرەكان وەڵامی خۆپیشاندانە ئاشتییەكانیان بە تووندوتیژی دەدایەوە، تا ئەوەندەی نەبرد بووە جەنگی ناوخۆ و ناكۆكیی نێودەوڵەتی. ئەمڕۆش دوای دە ساڵ لەو ڕووداوانە، دۆخەكە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، خراپترە لە ساڵانی پێش بەهاری عەرەبی، چەوساندنەوەی سیاسی و نایەكسانی و پەككەوتنی ئابووری و باڵكێشانی گەندەڵی سیمای دۆخەكەن، یەكسانیی جێندەریش تەنها خەونێكە و هیچی تر. بەڵام لە سەرلەبەری دۆخەكەدا لایەنێكی بنەڕەتی گۆڕانی بەسەردا هاتووە، چونكە حكومەتە عەرەبییەكان لە ڕابردوودا، پشتیان بە گرێبەستە دەسەڵاتسەپێنییەكان قایم كردبوو، كە دەوڵەت دامەزراندن و ئاسایش و خزمەتگوزاری دابین دەكات؛ لە بەرامبەر دڵسۆزیی گەلدا. ئەم گرێبەستە لەسەر گریمانەی بێدەنگیی هاووڵاتییە سادەكان درووست ببوو، بەڵام ئێستا ئەو گریمانەیە بوونی نەماوە، چونكە چیتر هاووڵاتییانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە حوكمەتەكانیان ناترسن و زیاتر لە هەر كاتێكی دیكە ڕۆدەچنە سیاسەتەوە و دژێتی و ناڕەزایی خۆشیان دەردەبڕن. وەك لە ماوەی ئەمساڵدا خۆپیشاندانەكانی جەزائیر و سۆدان سەلماندیان، كە هاووڵاتییان سەرەڕای مەترسییەكانیش ئامادەن بێنە سەر شەقامەكان بۆ داواكردنی ئاییندەیەكی باشتر. واتا سەرەڕای ئەوەی بەهاری عەرەبی ئامانجی چاكسازییە هەنوكەییەكانی نەپێكا، بەڵام دوو دەستكەوتی گرنگی هەبووە، ئەوانیش: سەرهەڵدانەوەی وزەی سیاسیی وڵاتانی عەرەبی و دەستپێكردنی هەنگاوەكانی ژیانەوەی عەرەبی-ش.
دووبارەبوونەوەی هەمان دیمەن
ئەو دۆخە ئابووری و سیاسییانەی لە ڕابردوودا لە پشت سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبییەوە بوون، لەم ساڵانەی دواییدا ئاڵۆزتر بوون. ئەوەتا جگە لە تونس، كە تا ئەمڕۆ سەركەوتوو بووە لە پێكهێنانی سیستمێكی دیموكراتیدا، بەڵام زۆر وڵاتی دیكەی ناوچەكە لە دوای ساڵی 2011ـەوە گەڕانەوەی دەسەڵاتە خۆسەپێنەكانی بەخۆوە بینیوە. لە میسڕ ساڵی 2013 سوپا یەكەم حكومەتی هەڵبژێردراوی ئەو وڵاتەی گۆڕی بە سیستمێكی دیكتاتۆری كە لە لایەن عەبدولفەتاح سیسییەوە بە ئاگر و ئاسن حوكم دەكرێت. لە نێوان ساڵانی 2013-2018شدا هێزە ئەمنییەكان 1500 كەسیان بێسەروشوێن كردووە، لە تەموزی 2019شدا ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئەو وڵاتە یاسایەكی سەركوتكاریی دەركرد دەربارەی كۆتكردنی ئازادیی ڕێكخراوە ناحكومییەكان. دیارترین نموونەش بۆ نوێبوونەوەی دەسەڵاتسەپێنی لە سوریادا بوو. ئەو وڵاتە لە ساڵی 2011دا، ناڕەزایی فراوانی دژی سیستمە دیكتاتۆرییەكەی بەشار ئەسەد بەخۆوە بینی، بەڵام ئەسەد لەبری دەستلەكاركێشانەوە یاخود جێبەجێكردنی داواكارییەكانی چاكسازی، فەرمانی ڕووبەڕووبوونەوەی خۆپشاندەرانی دایە سوپاكەی، لە ئەنجامیشدا جەنگێكی ناوخۆیی هەڵایسا و نیو ملیۆن هاووڵاتیی تێیدا بوونە قوربانی و ملیۆنانیش ئاوارە بوون. دوای ئەوەش ئەو ڕژێمە ئەوەندەی نەمابوو بڕووخێت، ئەوەتا ئێستا دوایین بەشی ئۆپۆزسیۆنەكەی لە كۆڵ خۆی دەكاتەوە و دووبارە دەسەڵاتی خۆی دەسەپێنێتەوە، هەزاران زیندانیی سیاسیش لە زیندانەكانی ڕژێمدان و 5.6 پەنابەر و 6.2 ئاوارەی ئەو وڵاتەش ڕێگرییان لێ دەكرێت بگەڕێنەوە وڵاتەكەیان.
لە میانەی وەڵامدانەوەی ڕەخنە ناوخۆییەكانیش دەربارەی جەنگی یەمەن، هەردوو وڵات سعودیە و ئیمارات، بە زیندانیكردن وەڵامی ڕەخنەی ناو تۆڕە كۆمەڵاتییەكانی چالاكوانانی مافەكانی مرۆڤ و ڕۆژنامەنووسان و پارێزەرانیان دایەوە. كوشتنی جەمال خاشقچی-ش لە ئۆكتۆبەری 2018دا لە لایەن سعودیەوە، دیارترین نموونەی قبووڵنەكردنی ئۆپۆزسیۆن بوو. لە لوبنان-یش، كە وەك سەكۆی ئازادیی ڕادەربڕینە لە ناوچەكەدا، حكومەت كەوتە سەركوتكردنی ئەو ئازادییە، ئەوەتا لە ساڵی 2018دا، بە هۆی نووسینەكانیان لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا 38 كەس تووشی لێپێچینەوەی یاسایی بوون، ئەو ژمارەیەش چوار هێندە لە چاو ساڵی 2017دا زیادی كردووە. بە پێی زانیارییەكانی ڕێكخراوی (فریدم هاوس)، ئازادیی ڕۆژنامەوانی لە 18 وڵاتی كۆی 21 وڵاتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، لە نێوان ساڵانی 2012-2017 پاشەكشەی كردووە. ئەم پاشەكشێیەش لە ڕاپۆرتەكانی یەكەی هەواڵگریی ئابووریی سەر بە گرووپی (ئیكۆنۆمیست)دا تیشكی خراوەتە سەر، كە دەری دەخات وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفەریقا لە پێوەرە ئابوورییە جیاوازییەكاندا نزمترین ئاستیان هەیە. ڕاپۆرتەكانی نەتەوەیەكگرتووەكان-یش دەربارەی هەژاری لە ساڵی 2018دا دەریان خستووە، كە یەك لەسەر پێنجی دانیشتوانی وڵاتانی عەرەبی، واتا 65 ملیۆن هاووڵاتی، لەژێر هێڵی هەژارییەوەن، ئەوانەی بە پێی پێوەری بانكی نێودەوڵەتی داهاتی ڕۆژانەیان لە 1.9 دۆلار كەمترە. لە ڕاستیدا ئەو ناوچەیە لە نێوان ساڵانی 2013-2015دا، تاكە ناوچەی جیهان بووە بەرزبوونەوەی ئاستی هەژاریی بەخۆوە ببینێت، لە ڕێژەی 4% بۆ 6.7%، زیاتر لە 15 ملیۆن منداڵی ئەو دوو ناوچەیەش لە ساڵی 2016دا بێبەش بوون لە خوێندن، واتا لەو بوارەدا گەڕاونەتەوە بۆ ئاستی ساڵی 2007. جیاوازیی جێندەریش ئەوەندەی دیكە بارەكەی خراپتر كردووە، بە پێی ئاماژەی نەتەوەیەكگرتووەكان-یش دەربارەی پەرەسەندنی جێندەری، لە پاڵ فەڵەستیندا 11 وڵاتی دیكەی عەرەبی، خراپترینن لە ڕیزبەندیی پەرەسەندنی جێندەریدا. لە ڕاستیدا خراپترین پاشەكشێ هەردوو وڵاتی سوریا و یەمەن بەخۆیانەوە بینی، كە لە ماوەی ڕابردوودا بە دەست ناكۆکییە تووندەكانەوە دەیانناڵاند. سوریا لە نێوان ساڵانی 2012-2017دا، 27 پلە لە ڕیزبەندیی پەرەپێدانی مرۆییدا پاشەكشەی كردووە، هەرچی یەمەن-یشە 20 پلە. لە ئێستاشدا 85%ی سورییەكان و 80%ی یەمەنییەكان لەژێر هێڵی هەژاریدان. لە ساڵی 2018شدا، 10.5 ملیۆن سوری و 20 ملیۆن یەمەنی گیرۆدەی لەدەستدانی ئاسایشی خۆراك بوون. بڕی قەرزەكانی لوبنان-یش گەیشتووەتە ڕێژەی 153%ی كۆی داهاتی ناوخۆ، ئەم ڕێژەیەش سێیەمە لە جیهاندا. ئەو دۆخە وڵاتانی خاوەن دەرامەتی وەك سعودیەشی گرتووەتەوە، ئەوەتا ئەو وڵاتە بەنیازە لەمساڵدا بە بڕی 31 ملیار دۆلار قەباڵەی قەرز هەناردە بكات، بە مەبەستی پڕكردنەوەی خەزێنەی دەوڵەت و چارەسەركردنی كورتهێنانی بودجەكەی. هەر لە ماوەی ئەمساڵیشدا، ئاژانسی (مودیز)، دراوی وڵاتی عومانی لە ئاستێكی تەواو نزمدا پۆلێن كرد، ئەمەش پاڵنەرە بۆ دابەزینی نرخی نەوت و زیادكردنی پەككەوتنەكانی ئەو وڵاتە.
نەمانی متمانەی هاووڵاتیی عەرەبی بە حكومەتەكانیان كارێكی لەناكاو نییە. بۆیە هەندێك لە حكومەتەكانی ئەو ناوچەیە بە پێشەنگكردنی كەرتی تایبەت، پێداگری لەسەر ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە ئابوورییە گەورەكان دەكەن. بەڵام ئەو فراوانبوونە سنووردارەی كەرتی تایبەت لەو وڵاتانەدا، بەس نەبوو بۆ ڕەخساندنی هەلی نوێی كاركردن بۆ هاووڵاتییان. چونكە تا ئێستاش ڕێژەی بێكاری لە ئاستێكی بەرزدایە لەو وڵاتانەدا، بە جۆرێك لە ساڵی 2018دا ناوەندی ئەو ڕێژەیە گەیشتووەتە 7.3%، ئەگەر لەو پۆلێنەشدا وڵاتانی بەدەرامەتی نەوت دەوڵەمەند (بەحرێن، كوەیت، عومان، قەتەر، سعودیە و ئیمارات) دەربهێنین، ئەوا ئەو ناوەندە دەبێتە 10.8%. هاوكات ڕێژەی وەبەرهێنانی بیانییش لەو وڵاتانەدا هێشتا نزمە، دەبینین بە پێی زانیارییەكانی سندووقی دراوی نێودەوڵەتی لە ساڵی 2018دا، لە كۆی وەبەرهێنانی بیانی لە جیهاندا ڕێژەی ئەو وڵاتانە تەنها 2.4% بووە. بۆیە نامۆ نییە هاووڵاتیی عەرەبی بە تەواوی متمانە بە حكومەت لە دەست بدات. بە پێی ڕاپرسییەكی تۆڕی بارۆمەتری عەرەبی-ش، كە كەسانی نوێنەری شەش دەوڵەتی عەرەبی (جەزائیر، میسڕ، ئوردن، لوبنان، مەغریب و تونس) و فەڵەستین-شی گرتووەتەوە، پێدەچێت ئەو متمانەیە لە ماوەی دە ساڵی پێشوودا زیاتر دابەزیبێت. چونكە لە ساڵی 2016دا، 60%ی ئەوانەی بەشداریی ڕاپرسییەكە بوون، ئاماژەیان داوە، كە (تا ڕادەیەك متمانەیان هەیە) یاخود (بە هیچ شێوەیەك متمانەیان نییە) بە حكومەتەكانیان، ئەم ڕێژەیەش لە ساڵی 2011دا 49% بووە. بە پێی ڕاپرسیەكەی كانوونی یەكەمی 2018ی دەزگای (زوغبی)ش، زۆرینەی ئەوانەی لە وڵاتانی میسڕ و عێراق و تونس ڕایان وەرگیراوە، وتوویانە دۆخیان زۆر لە دۆخی پێنچ ساڵ لەوەوبەر خراپترە. لە ئەمساڵیشدا ڕاپرسییەكی (بی بی سی) لە 10 دەوڵەتی عەرەبی دەری خست، كە نیوەی ئەوانەی بەشداریی ڕاپرسییەكە بوون و تەمەنیان لە نێوان 18-29 ساڵدایە، خواستی كۆچكردن دەكەن، هەزارانی دیكەش بە سەرباز گیراون بۆ بەشداری لە جەنگەكانی ناوچەكەدا. دەسەڵات بۆ گەل چەندین ئاماژەی بواری پەرەپێدان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا دەریان خستووە، كە ئەو ناوچەیە لە چەند لایەنێكەوە لە چاو دە ساڵی ڕابردوودا لە دۆخێكی خراپتردایە. بەڵام دەبێت ئاماژە بە جیاوازییەكی بنچینەیی بكەین، كە سەرەڕای شكستی شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی لە بەدیهێنانی چاكسازییە چاوەڕوانكراوەكاندا، بەڵام جۆرێك ڕۆشنبیریی سیاسی و ئۆپۆزسیۆنی تا ئەمڕۆ لای هاووڵاتیی عەرەبی درووست كردووە، بە تایبەت گەنجەكان، بە جۆرێك چیتر حكومەتەكان ئەو ملكەچییەی ڕابردوویان لە لایەن هاووڵاتییانەوە بۆ ناكرێت.
ساڵی 2018 هەریەك لە وڵاتانی عێراق، ئوردن، لوبنان، مەغریب، سۆدان و تونس سەرهەڵدانی خۆپشاندان و ناڕەزاییەكانیان بەخۆوە بینی. خۆپشاندەرانی سۆدان و جەزائیر هەردوو سەرۆك عەبدولعەزیز بۆتەفلیقە و عومەر بەشیریان ناچار كرد دەست لە كار بكێشنەوە. لە هەردوو وڵاتەكەش خۆپشاندەران سوور بوون لەسەر خۆپشاندانی ئاشتییانە، تەنانەت لەو كاتەشی تووشی ڕووبەڕووبوونەوەی تووند بوونەوە لە لایەن حكومەتەوە، داواشیان كرد لەبری شێوازێكی نوێی حوكمی سەربازی، چاكسازیی دیموكراتیی شەفاف ئەنجام بدرێت. پێدەچێت خۆپشادەرانی هەردوو وڵات ئەزموونیان لە شكستی ڕاگواستنە دیموكراتییەكانی میسڕ و سوریا وەرگرتبێت. لە سۆدان تەنانەت دوای كوشتارەكەی حوزەیران-یش، كە 100 كەس تێیدا بوونە قوربانی و دەیانیش بریندار بوون، بەردەوام بانگەوازی ڕاگواستنێكی سیاسیی ئاشتییانە و پێكهێنانی حكومەتێكی بەرپرسیان دەكرد. لە 17ی ئابیشدا سوپای ئەو وڵاتە و ئۆپۆزسیۆنەكەی گەیشتنە ڕێكکەوتن لەسەر سێ ساڵ وەك ماوەی ڕاگواستن، كە لەو ماوەیەدا لایەنی سەربازی و مەدەنی بە نۆرە دەسەڵات بگرنە دەست.
لە جەزائیریش سەرەڕای دەستلەكاركێشانەوەی سەرۆكە نەخۆشەكەی لە مانگی نیساندا، هاووڵاتییان بەردەوام داوای لەكارلابردنی كەسانی سەرەكیی ناو دەستەی دەسەڵاتەكەیان دەكرد. هاوكات چەند كەسێكی نزیك لە بۆتەفلیقە دەستیان لە كار كێشایەوە و هەندێكی دیكەشیان دەستگیر كران، مانگی كانوونی یەكەمیش وەك وادەی ئەنجامدانی هەڵبژاردنەكان دیاری كرا. هەرچەندە ژمارەیەكی زۆری خۆپشاندەران بە گومانن لە هەڵبژاردنەكان، ئەوان پێیان وایە سوپا هەوڵ دەدات سەرۆكێكی گوێڕایەڵ بگەیەنێت بە دەسەڵات، بۆیە لە سەرەتاوە ئاشكرایان كرد ملكەچی كۆپییەكی ڕێكخراوی ڕژێمەكەی پێشوو نابن. ئەم جۆرە هزرە نوێیەی خۆپشاندەران لە سوریاش دەركەوتووە، چونكە شەپۆلێك خۆپشاندانی مەدەنی لەو ناوچانەدا ڕوویان دا، كە ئێستا لەژێر هەژموونی ڕژێمی ئەسەد-دان. بۆ نموونە لە ماوەی ئەمساڵدا، سەدان كەس لە شاری دەرعای باشوور (پێگەی خۆپشاندانی دژ بە ئەسەد لە ساڵی 2011دا) خۆپشاندانیان ئەنجام دا، دژی دانانی پەیكەری سەرۆكی دیكتاتۆری پێشوو حافز ئەسەد، كە ماوەیەكی زۆر ئەو وڵاتەی حوكم كرد. بۆیە ڕەنگە ڕژێم سەركەوتوو بووبێت لە جەنگە ناوخۆییەكەدا، بەڵام ئەم خۆپشاندانانە ئاشكرای دەكەن، كە ڕووبەڕووی ئاستەنگی زۆر دەبێتەوە بۆ گەڕانەوەی هەژموونی خۆی.
لە ڕاستیدا ئێستا خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە ناو گێژاوێكی تەواوەتیدایە، چونكە سەرەڕای دۆخە ئابووری و كۆمەڵایەتییەكەی و چەند هێندەكردنی سیاسەتە سەركوتكارییەكان، كە لە بنەڕەتدا بووە بڵێسەی بەهاری عەرەبی، ئەوەتا لەسەر گۆڕەپانەكە نەوەیەكی نوێی گەنجانی عەرەبی دەركەوتوون، كە لەسەر دەربڕینی دوودڵی و ناڕەزاییەكانی خۆیان ڕاهاتوون. ئەو نەوەیە شایەتن لەسەر شكستی شۆڕشەكانی 2010=2011، بەرگریش دەكەن دژی هەوڵی سەركردەكانیان. سەرەڕای ئەمانە، ئەو سەركردانە هیچ ئامڕازێكیان بە دەستەوە نەماوە بۆ ملكەچكردنی هاووڵاتییان. پێدەچێت ئەمەش لە ساڵی 2011ـەوە پاشەكشەیەكی هەرێمی بێت، كە لە ئاییندەدا بە قۆناغی یەكەمی درێژخایەنترین پڕۆسەی سەرهەڵدانەوەی گەلە عەرەبییەكان ناو دەبرێت. ڕاستە ڕەنگە ڕێگەی ئەو نوێبوونەوەیە سەخت و پڕ ئاستەنگ و ئازار بێت، بەڵام گەلە عەرەبییەكان تاكە شتێك دەزانن، كە ئەم دۆخەی ئێستا ناكرێت بەردەوام بێت.
77 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, May 31, 2020
زیاتر
ئەنجومەنی دادوەری دەبێ یاسا جێبەجێ بکات
حاكم شێخ له‌تیف
دورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتیی سەرکردەکان لە خەڵک لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
مایكل رۆبن
بە رۆژوبون لە مەعریفە!
د. سه‌ردار عه‌زیز
چاوپێکەوتن لەگەڵ نوام چۆمسکیی لەبارەی پەتای ڤایرۆسی کۆڕۆنا
چاوپێكه‌وتن: كریس بڕووكس
وەرگێڕانی: سەنگەر حەسەن
لێكەوتە ئابوورییەكانی ڤایرۆسی كۆرۆنا
ئەكیرا كاوامۆتۆ
بژاردە قورسەكانی خوێندن لە سایەی پەتای كۆڤید 19
د.سەڵاح عەزيز
تا ئێستا یەكلانەبووتەوە كۆرۆنا سەربەچ حزبێكە؟
محەمەد نوری
سۆشیالیزم‌و جۆرەکانی
نوسینی :ریچارد داگەر و تێرنس بۆڵ
لەئینگلیزیەوە: دانا نازەنین
سامانی ئاو وەکو فشارێکی سیاسی
د. مه‌دیحه‌ سۆفی*
تۆڵەی دەوڵەتی رووخاو بە قۆستنەوەی لێكەوتەكانی كۆرۆنا*
چاكسازیی ڕاگوزەر
هەردی مەهدی میکە
“غەزای ڕەمەزان” وەك وێستگەیەكی دەركەوتنەوەی داعش
یاسین تەها
بۆچوونی یۆرگن ھابرماس سەبارەت بە كۆرۆنا
و: هەورامان فەریق
هەڵوەشاندنەوەی هەرێمی کوردستان یان کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی بەپێی دەستوور
سەرکەوت جەلیل
گرنگى عەفرین بۆ کورد و تورکیا لە ڕووى سەربازیى و سیاسیەوە
نوسینی: د.ئومێد رفیق
دەسەڵاتی پێترۆدۆلاری کوردی و نەفرەتی نەوت
د. دارا محەمەد
ھەولێر لە بەغدا و بەغداش لە کەنداو
سەربەخۆیی بە کێ دەکرێت
حەسەن هەمزە
بکەری مێژوویی تاكڕەو!
رزگار عومەر
لامەرکەزیەت یان فیدراڵیەت بۆ ناوچەی سلێمانی
حەبیب محەمەد جاف
بە تەنیا لە دەرەوەی مێژوودا
کامەران قازی
رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی، متمانه‌ و چاره‌نووسی نادیار!
د .زاهیر سوران، پسپۆری نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان ، سلێمانی.
بیرکردنەوەی ڕەخنەیی
لەشکر قادر ڕەسوڵ
کۆرۆنا و دەستەخوشکەکانی لەبەرەبەیانی ھەزارەی سێیەمدا:
وریا ئەحمەد
بڕیارێكی نا به‌رپرسانه، زیانێكی فره‌ مه‌ترسیدار
د. زاهیر سوران پسپۆڕی
نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان ، سلێمانی .
گرفتی بوونی خراپە لە فەلسەفەدا
دلشاد عبدالرحمان
کۆمەڵگە لە کوێ پەروەردە دەبێت؟
عەبدوڕەحمان ئەحمەد وەهاب
لە غیابی مەعنەویەتدا جیهان ڕووبەڕووی كارسات دەبێت
سەلمان نادر
پەیوەندی نێوان خۆپیشاندان و گەنجان: ئاگادارکردنەوەیەک بۆ دەستەڵات
ڕێبوار ڕەوف ساڵەح
ئەو چیرۆکانەی دەبێت بزانرێن
(بە دیدار شادبوونی کوردۆلۆژی مەزن تۆفیق وەھبی)
محەمەد ئەمین پێنجوێنی
گەڕانەوە بۆ سەرەتاکان: پەیمانی کۆمەڵایەتیی
مەریوان وریا قانع
ژەنەڕاڵی پاییز، شیعری "ئێوارەی پاییز"ی بۆ کێ نووسیوە؟
بەرزان هەستیار
مەم و زین:
بەردی بنچینەی ناسنامەی کوردە،
وەک خەیاڵێکی نادیار نەتەوە و دەوڵەت نمایش دەکا
عەلی ئەلشامی
وەرگێڕانی:فەریاد فازیل
مزگه‌وته‌كانیان بۆ بكه‌نه‌وه‌
ئیسماعیل حمە ئەمین
ئالنگاریكردنی (چالێنجی) قەرزەكانی حكومەت
د. نیاز نەجمەدین
بۆ مێژوو.. یادەوەری و دوو بەسەرهات..!!
سەلام سابیر
کاشکا کاسپەر (Casper) بوومایە!
ماجد خەلیل
ئایا ئەو کونەی لە چینی ئۆزۆندا هەبوو هێشتا ماوە؟
ئا: دیارکۆ جەلال
برینی (زۆرینە)ی پەرلەمانی و جوڵەی بەرەنگاربوونەوە!
عەدالەت عەبدوڵڵا
ڤایرۆسی کۆرۆنا و سەرمایە و سیستم
د.دارا محەمەد
پێشنیارێک بۆ گۆڕینی حوکمداری لەهەرێمدا
حەبیب محەممەد دەروێش
چى بكه‌م؟ ئیتر كولتووره‌
د. تۆڵە فەرەج
ئــــــــــاه ونـــــــزولـــــــەی مــەولــــەوی
حەبیب محەمەد دەروێش
كۆرۆنا و ژینگه‌
سدیق سه‌عید ڕواندزی
ژنان لە نێوان خواستی بەشداریی سیاسی و بەربەستەكاندا
شاناز هیرانی
مرۆڤبوون له‌ ناو سیستمدا
حسەین لەتیف
پەیوەندی نێوان مرۆڤ و ژینگەکەی دەبێ چۆن بێت؟
د. مه‌دیحه‌ سۆفی*
ئیخوان موسلمین
رزگار شەوکەت
هەوڵێک بۆ نزیکبوونەوە لە ئیکیگای
ڕازی یابانی بۆ تەمەنێکی درێژی بەختەوەرئامێز
ئا: هەرێم عوسمان*
ڕەمەزان و كۆرۆنا
عەلی زەڵمی
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010