بیرکردنەوەی ڕەخنەیی
لەشکر قادر ڕەسوڵ

پێشمەرجی پێشکەوتنی ھەر کۆمەڵگەیەکی ژیاری و شارستانی دروستبوونی کولتووری ڕەخنەیە، بۆ گۆڕانکاری ڕادیکاڵی لەھەر کۆمەڵگەیەک و بۆ ھەر سیستەمێک پێویستمان بەئامادەیی عەقڵێکی ڕەخنەیی جددی ھەیە. ھۆشیاریەکی ڕەخنەیی کە لەبونیادێکی عەقڵانی و لۆجیکی و زانستیەوە سەرچاوە بگرێ.
لەھەر کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی دونیادا دەربڕینی "ڕا"و ڕەخنە مافێکی بنەڕەتیە، بزوتنەوە ڕەخنەیاکان بەشداریەکی گەورریان ھەیە لە ئاراستەکردنی ھوشیاری سیاسی و کۆمەڵایەتی و گۆڕانگاری لەکۆی کایەکانی کۆمەڵگەدا. کولتووری ڕەخنەیی لەم ئێستایەی کۆمەڵگەی کوردی، بەئەندازەیەک سادە کراوەتەوە کەزۆربەی کات شۆڕنابێتەوە بۆ ئاستێکی قوڵی ڕەخنەی فیکری و بەرھەمھێنانی وشیاریەکی بەرزی ڕەخنەیی. ئەمە لە کاتێکدا ڕەخنەگرتن وردبینیی و عەقڵی زانستی گەورەی دەوێت کە تیایدا ھیچ تێکست و گروپ و بیرکردنەوەیەک بە موتڵەق سەیر نەکات، پیرۆزکردن و تەقدیسی تیانەبێت، شکۆ بۆ ھەرەسی پلوڕالیزمی سیاسی و کۆمەڵایەتی بگەڕێنرێتەوە، بەڕەھا سەیرکردنی دونیا بەم فۆڕم و ناوەڕۆکی گروپە ئایدۆلۆجیەکان دەیانەوێت تێپەڕێنرێت. خودئاگایەکی ھزری و بەشداریەکی ڕەسەنی مەعریفی ئامادەبێ. لەدواجاردا بمانبات بەرەو بەئیرۆسکردن و بە عەقڵانیکردنی واقیع.
دەشێ بڵێین، ھیچ شتێک لە دونیای ئێمەدا بەقەد شوناس و کولتووری ڕەخنە ماناو دەلالەتی خۆی لەدەست نەداوە، ھیچ شتێک بەقەد ڕەخنە دانەبەزیوە بۆ ئاستێکی نزمی کۆمیدیی و بازاڕی. ئەم فۆرمە لەڕەخنە ناتوانێ بمانبات بەرەو کۆمەڵێک گۆڕانکاری بنچینەیی و دروستکردنی دونیایەکی نوێ، توانای پێدانی فیکر و دونیابینی نوێ نییە بەم واقیعە نامەعقولە. زۆر جار کۆمەڵگە بە "کۆ" قسەدەکات، دەنوسێت، ڕەخنەدەگرێ، بەڵام لە دواجاردا بێدەنگیەکی گەورە دەبینی، تێدەگەی ھیچ شتێکی نوێی نە نووسیوە و نە ووتوە. ئەم ڕۆشنبیریە لاوازەی ڕەخنە ھیچ شتێک ڕاڤە ناکات بەڵکو خۆی ھەڵگری کۆمەڵێک ئیشکالە و خودی ڕەخنەکە و ھزری ڕەخنەگر خۆی دەبێ دووبارە ڕاڤەبکرێتەوە و شتێکی نوێ بەفۆڕمێکی عەقڵانی نوێ بڵێ، کە مەنتق و سەقافەی ڕەخنەی تێدابێت.
لای ئینسانی دونیای ئێمە ھۆشیاری و کولتووری "ڕەخنە لەخۆگرتن" و ڕەخنە لەو حیزب و ئایدۆلۆژیایەی تاک بڕوای پێیەتی زۆر لاوازە. ئەمە سەرەڕای ئەوەی ڕەخنە نابێ بچێتە ناو ھیچ بازنەیەکی ئایدۆلۆژی و پێویستی بە ئامادەیەکی گەوەری عەقڵی زانستی و مەعریفە و لۆجیک و پڕۆسەیەکی دوورودێژی خوێندنەوە ھەیە. ڕەخنە، پێویستی بە خیتاب و بەلاغەتی عاتیفی و سادەکردنەوە نیە، وەکچۆن زۆرێک لە گروپە ئایدۆلۆژیستە سیاسی و ئاینی و کۆمەڵایەتییەکانی دونیای ئێمە ئەم کارە دەکەن. ڕەخنەی زانستی و عەقڵانی، پێویستی بە بڵاوکردنەوەی ھوشیاری ساختە و بەلارێدابردنی سایکۆلۆژیەتی جەماوەر نیە. بەقەد ئەوەی پێویستی بەخوێندنەوەیەکی لە ڕادەبەدەر وورد و دەقیق و بابەتی ھەیە.
ئەم ئیشکالەی ڕەخنە و غیابی ئامادەیی ڕەخنەی قوڵی عەقڵانی و زانستی، دونیای ڕۆشنبیری و ئەکادیمیشی گرتۆتەوە، تیایدا ڕۆشنبیر و ئەکادیمیست ناتوانێ بەپێی تیۆر و لێھاتوویی، بەپێی ھوشیاریەکی باڵاتر لەواقیع و دوور لە ئایدۆلۆژیا ڕەخنە و بۆچونەکانی بخاتەڕوو. بەجۆرێک کەمترین کات ئارگۆمێنتی عەقڵانی و تیۆریی و زانستی لەوبارەیەوە دەخرێتەڕوو. ھەروەھا لەناو فەزای سۆشیاڵ میدیاو دەزگاکانی ڕاگەیاندن دا دروست لەپاڵ کولتووری بەرخۆری لەکۆمەڵگەی کوردیدا " کولتووری ڕەخنە" ش مانای خۆی لەدەست داوە.
لەدونیابینی مندا، ئەم کولتوورە ڕەخنەییە ھیچ شتێک بەرھەم ناھێنێ و کۆتایی ھاتووە، ھیچ مەعریفە و بیرکردنەوەی نوێمان پێ نادات، نەک ھەر ئەمە بەڵکو پێم وایە ئەوەی لێرەو لەو ئێستایەدا دەگوزەرێ ھیچ ڕەبتێکی بەڕەخنەوە نییە و دووبارە دەبێتەوە خزمەتکاری سیستەم. کۆمەڵگەی کوردی ھیچ کاتێک وەکو ئیستا پێویستی بە سەرڕێگاخستنی ئاگایەکی سیاسی بڵند و بە ویقار نەبووە، بە ئامانجی چاکەی گشتی و گۆڕان لە کەلەپووری سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری ڕەخنەدا، بۆ ئاستێکی باڵا، کەتیایدا کۆمەڵێک ئارگۆمێنت و پرەنسیپی گەردوونی و ئەخلاقی بخرێتەڕوو بۆ داکۆکیکردن لە عەدالەتی کۆمەڵایەتی سەرڕێگاخستی ئازادی و کۆمەڵێک بەھای باڵا. بۆ بەرھەمھێنانی مۆدێلێکی نوێ و بەعەقڵانیکردنی ڕەخنە و لەدواجاردا ئەم سەقافەیە بەشداری بکات لە خوڵقاندنی گۆڕانی ڕادیکاڵی لە سیستەم دا بەگشتی، و بەتایبەتی لەئاستی سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری و پەروەردەیی دا.
55 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, May 10, 2020
زیاتر
بڕیارێكی نا به‌رپرسانه، زیانێكی فره‌ مه‌ترسیدار
د. زاهیر سوران پسپۆڕی
نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان ، سلێمانی .
گرفتی بوونی خراپە لە فەلسەفەدا
دلشاد عبدالرحمان
کۆمەڵگە لە کوێ پەروەردە دەبێت؟
عەبدوڕەحمان ئەحمەد وەهاب
لە غیابی مەعنەویەتدا جیهان ڕووبەڕووی كارسات دەبێت
سەلمان نادر
پەیوەندی نێوان خۆپیشاندان و گەنجان: ئاگادارکردنەوەیەک بۆ دەستەڵات
ڕێبوار ڕەوف ساڵەح
ئەو چیرۆکانەی دەبێت بزانرێن
(بە دیدار شادبوونی کوردۆلۆژی مەزن تۆفیق وەھبی)
محەمەد ئەمین پێنجوێنی
گەڕانەوە بۆ سەرەتاکان: پەیمانی کۆمەڵایەتیی
مەریوان وریا قانع
ژەنەڕاڵی پاییز، شیعری "ئێوارەی پاییز"ی بۆ کێ نووسیوە؟
بەرزان هەستیار
مەم و زین:
بەردی بنچینەی ناسنامەی کوردە،
وەک خەیاڵێکی نادیار نەتەوە و دەوڵەت نمایش دەکا
عەلی ئەلشامی
وەرگێڕانی:فەریاد فازیل
مزگه‌وته‌كانیان بۆ بكه‌نه‌وه‌
ئیسماعیل حمە ئەمین
ئالنگاریكردنی (چالێنجی) قەرزەكانی حكومەت
د. نیاز نەجمەدین
بۆ مێژوو.. یادەوەری و دوو بەسەرهات..!!
سەلام سابیر
کاشکا کاسپەر (Casper) بوومایە!
ماجد خەلیل
ئایا ئەو کونەی لە چینی ئۆزۆندا هەبوو هێشتا ماوە؟
ئا: دیارکۆ جەلال
برینی (زۆرینە)ی پەرلەمانی و جوڵەی بەرەنگاربوونەوە!
عەدالەت عەبدوڵڵا
ڤایرۆسی کۆرۆنا و سەرمایە و سیستم
د.دارا محەمەد
پێشنیارێک بۆ گۆڕینی حوکمداری لەهەرێمدا
حەبیب محەممەد دەروێش
چى بكه‌م؟ ئیتر كولتووره‌
د. تۆڵە فەرەج
ئــــــــــاه ونـــــــزولـــــــەی مــەولــــەوی
حەبیب محەمەد دەروێش
كۆرۆنا و ژینگه‌
سدیق سه‌عید ڕواندزی
ژنان لە نێوان خواستی بەشداریی سیاسی و بەربەستەكاندا
شاناز هیرانی
مرۆڤبوون له‌ ناو سیستمدا
حسەین لەتیف
پەیوەندی نێوان مرۆڤ و ژینگەکەی دەبێ چۆن بێت؟
د. مه‌دیحه‌ سۆفی*
ئیخوان موسلمین
رزگار شەوکەت
هەوڵێک بۆ نزیکبوونەوە لە ئیکیگای
ڕازی یابانی بۆ تەمەنێکی درێژی بەختەوەرئامێز
ئا: هەرێم عوسمان*
ڕەمەزان و كۆرۆنا
عەلی زەڵمی
دورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتیی سەرکردەکان لە خەڵک لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
مایكل رۆبن
سوێندەکەى هیپۆکرات:
هاوار محەمەد
چاوپێکەوتن لەگەڵ نوام چۆمسکیی لەبارەی پەتای ڤایرۆسی کۆڕۆنا
چاوپێكه‌وتن: كریس بڕووكس
وەرگێڕانی: سەنگەر حەسەن
په‌یوه‌ندییه‌ داراییه‌كانی نێوان هه‌رێم و به‌غدا.. ته‌ونێك له‌ ماڵی جاڵجاڵۆكه
جیهانگیر سدیق
بژاردە قورسەكانی خوێندن لە سایەی پەتای كۆڤید 19
د.سەڵاح عەزيز
ئایا تیشكە سەرو وەنەوشەییەكان ڤایرۆسی كۆڤید-19 لە ناو دەبەن؟
د.خەرمان أكرم فرج*
سۆشیالیزم‌و جۆرەکانی
نوسینی :ریچارد داگەر و تێرنس بۆڵ
لەئینگلیزیەوە: دانا نازەنین
ئایا پەتای کۆڤید-١٩ لە مانگی پێنجدا کۆتایی دێت؟
د. نازک محمد عزیز*
وەرگێڕانی : د. ئازاد حسن فتاح
تۆڵەی دەوڵەتی رووخاو بە قۆستنەوەی لێكەوتەكانی كۆرۆنا*
بەراوردێک لەنێوان ماسکی نەشتەرگەری، ماسکی N95 و ماسکی دەستکرد لەرووی پێکهاتەو توانای پارێزگاریەوە
ئا: د.گوڵستان سیروان*
“غەزای ڕەمەزان” وەك وێستگەیەكی دەركەوتنەوەی داعش
یاسین تەها
ئایا جیهانێکی نائاسایشتر بەڕێوەیە؟
نیگار نادر
هەڵوەشاندنەوەی هەرێمی کوردستان یان کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی بەپێی دەستوور
سەرکەوت جەلیل
تیشکی له‌یزه‌ر و خێراترین شێوازی تێستی ڤایرۆسی کۆرۆنا کۆڤید ١٩
ئا:د.عبدالقادر گلۆمانی*
دەسەڵاتی پێترۆدۆلاری کوردی و نەفرەتی نەوت
د. دارا محەمەد
ئاو لە ململانێی دەستەڵاتخوازیی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
مەدیحە سۆفی
سەربەخۆیی بە کێ دەکرێت
حەسەن هەمزە
تێگەشتن لەم دابەزینەی نرخی نەوت (هەموو نەوتێک نەبووە بە بەلاش)
پێشەوا
لامەرکەزیەت یان فیدراڵیەت بۆ ناوچەی سلێمانی
حەبیب محەمەد جاف
عەشق نیشانەی بوونی ڕۆحە
دیدار لەگەڵ ئازاد قەزاز
ئا: هەرێم عوسمان
رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی، متمانه‌ و چاره‌نووسی نادیار!
د .زاهیر سوران، پسپۆری نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان ، سلێمانی.
ڕۆح لە خواوە سەرچاوە دەگرێت
دیدار لەگەڵ مامۆستا نەبەز هەورامی
ئا: هەرێم عوسمان
کۆرۆنا و دەستەخوشکەکانی لەبەرەبەیانی ھەزارەی سێیەمدا:
وریا ئەحمەد
فەلسەفە ناگاتە یەقین
دیدار لەگەڵ مامۆستا حەسەن هەمزە
ئا:هەرێم عوسمان
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010