www.govarikoch.com
مێژووی رۆژنامەوانی كوردی
لە رۆژهەڵاتی گەرمیان و شاری خانەقین
1939 - 1972
نووسینی: ئەحمەد باوەڕ(*)
بەرایی:
بەوەی ناوچەی گەرمیان سنوور و پێدەشتێكی بەرفراوان دەگرێتەوە، كە ناكرێت لە چوارچێوەی بابەت و نووسینێكی وا كورتدا، قسە لەسەر تەواوی ئەو لایەن و قۆناغانەی بكەین، كە مێژووی رۆژنامەنووسی كوردی لەم سنوورەیدا بەخۆیەوە بینیوویەتی، بەڵكو لێرەدا و لە چوارچێوەی ئەم كورتە لێكۆڵینەوە و نووسینەماندا بۆئەوەی بەدواداچوونەكەمان تاڕادەیەكی زیاتر چڕتربكەینەوە و تەواوی ئەو شار و شارۆچكە و ناوچانەش بگرێتەوە و هاوكات بیكەینە بابەتی لێدوان و قسەكردن، كە ئێمە دەمانەوێت لە گێڕانەوە و تۆماركردنێكی وادا، تاڕادەیەك بەوردیی و بەپووختی لەسەریان بدوێین و باسیان لێوەبكەین، كە هەموو ئەمانەش بۆ خۆی دەكرێت لێرەدا و لەم قۆناغەدا ناویلێبنێین چاوپیاخشاند و بەدواداچوونێكی خێرا، سەبارەت بە مێژووی سەرهەڵدان و گەشەكردنی رۆژنامەوانی كوردی لە رۆژهەڵاتی گەرمیان و تاڕادەیەك ناوچەی گەرمەسێر و شاری خانەقیندا.
جا گەڵاڵەكردن و دەستنیشانكردنی ناونیشانێكی لەم تەرحەش رەنگە دەستمان كراوەتر و هەروەها چوارچێوەی نووسین و بابەتەكەشمان بە باشی دیاریتر بكات، لەهەمانكاتیشدا هیچ گومانێكی ئەوتۆی تێدا نامێنێتەوە، كە ئەرك و تێبینی ورد و قسەكردنمان سەبارەت بە بابەتەكە ئاسانتردەكاتەوە، ئەمەش لەكاتێكدا، كە وتمان: ناوچەی گەرمیان دەبێت هەر لە ناوچە و شارەكانی وەك كەركووك، چەمچەماڵ و دووزخورماتووەوە بیگرین و بەوردیی لەسەریان بدوێین، تادەگاتە هەموو شار و شارۆچكە ئاوەدانەكانی وەك: كفری، كەلار، خانەقین، جەلەولا، قزڕەبات و تەنانەت بەدەربەندیخانیشەوە، بەڵام هەركە وتمان رۆژهەڵاتی گەرمیان، ئەوا هیچ گومانێكی ئەوتۆی تێدانامێنێتەوە بۆئەوەی مەودای كار و نووسینەوەكەمان ئاسانتر و چڕتربكاتەوە و زیاتر ئەو شار و شارۆچكە و ناوچە ئاوەدانیانەش بگرێتەوە، كە لە دێرزەمانەوە كەوتوونەتە ئەمبەر و ئەوبەری رووباری (سیروان)یشەوە، ئەم ناوچە و هەرێمەش بە حوكمی روژگار و هەموو ئەو هەلومەرج و ئاستەنگە جۆربەجۆرانەی، كە هەیبووە و رۆژ بەڕۆژ بەسەریداهاتووە، بەڕادەیەكی كەمتر ئارامی و هێمنی بەخۆیەوە بینیووە، جگەلەوەش دەزگا و ناوەندەكانی خوێندن و رووناكبیری كوردی بەهەموو بەشەكانیەوە تاڕادەیەك درەنگتر و زۆر بەزەحمەت تیایدا چەكەرە و گەشەیكردووە، بۆ نموونە: هەرچەندە هەر دوو شاری ئاوەدانی وەك: كفری و خانەقین لەم سنوورەدا، بۆ خۆیان دوو شار و دوو ناوەندی لەمێژینەی زۆر ئاوەدان و هاوكات دوو سەرەڕێگای كاروانیی زۆر گرنگبوون، بەوەی یەكەمیان: ماوەیەكی زۆر دەروازە و شاڕێگەی هەموو ئەو كاروانییانە بووە، كە لە شاری سلێمانی و دەوروبەریەوە گوزەری لێوەكراوە بەرەو شاری كەركووك و مووسڵ و ناوچە و شارە ئاوەدانەكانی وەك: بەغداد و هەروەها لەوێشەوە بەرەو شارەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق، هاوكات دووەمیشیان: رێگەیەكی سەرەكی بووە بەرەو سنوورەكانی وڵاتی فارس ( ئێران لەساڵی 1935)(1)ەوە و ناوچە و شارە ئاوەدانەكانیتری رۆژهەڵات، بەجۆرێك ئەم دوو شار و ناوچەیە بەگشتیی ناویان لە زۆر تۆمار و نووسراوی مێژووناسان و گەڕیدە و رۆژهەڵاتناسی بیانی و ئیسلامیشدا هاتووە، كە بۆ مەبەستی جۆربەجۆر بەم سەرزەمین و ناوچەیەدا گوزەریانكردووە و تاڕادەیەكی زۆرباش باسیان لە سەربردە و چۆنێتی ژیان و ئەو هەلومەرجەیان كردووە، كە بارودۆخی كۆمەڵایەتی، ئابووری و سیاسی.. تاد، ئەم ناوچەیە بەدرێژایی مێژوو بەخۆیەوە بینوویەتی.
جا بۆ گەیشتنە ئەنجامێكی پوخت و بەدواداچوونێكی بابەتییانە، هەرچەندە لەوانەبێ تاڕادەیەك سادە بێتەبەرچاو، بەسەریەكەوە ناوەڕۆكی نووسینەكەمان بە سوودوەرگرتن لە كۆمەڵێك سەرچاوە و، دیدەنی (مقابلە)و دەستنووسی پەیوەندیدار بە بابەتەكەوە وەك لە لیستی پەراوێز و سەرچاوەكاندا ئاماژەیان بۆكراوە، دابەشمانكردووە بەسەر كورتەیەكی بەرایی و سێ‌ تەوەری سەربەخۆدا یەكەمیان: لێكدانەوە و بەدواداچوونێكی خێرایە سەبارەت بە مێژوو و سەرهەڵدانی رۆژنامەوانی كوردی لەم سنوورەدا كە بابەتەكەی بۆ تەرخانكراوە، بەتایبەتی لەماوەی جەنگی دووەمی جیهانی و تادەگاتە كۆتاییەكانی ساڵی (1954). دووەمیان: لەوماوەیەوە سەرچاوەدەگرێت، كە بەزۆریی شۆڕشی (14ی تەممووزی 1958) دێتەكایەوە، بەتایبەتیی لە شارێكی ئاوەدانی وەك خانەقینی ئەودەمانەدا، چالاكی رۆژنامەوانی كوردی بە هەردوو زمانی كوردی و عەرەبی لەوشارەدا بەچ ئاقارێكدا رۆیشتووەو دواتر چ ئەنجامێكی لێدەكەوێتەوە تا دەگاتە سەروبەندی رێككەوتننامەی (11ی مارتی 1970)ی نێوان حكومەتی عێراق و سەركردایەتی شۆڕشی كورد. هاوكات تەوەری سێیەم و كۆتایی درێژە و وردەكارییەكانی ئەو چالاكییە رۆژنامەوانییە دەگرێتەوەخۆی، كە لە ساڵی (1962)ەوە لە شاری كەلار و دەوروبەری كفری ئەمڕۆدا و بەشێوازی جیاواز و دەستاودەست بڵاوكراونەتەوە تا ناوەندی حەفتاكانی سەدەی بیستەمی رابردوو. ئەوەشی كە زۆر پێویستبێت لەمبارەیەوە بوترێ‌ و وەك ئاستەنگێكی بەرچاو باسی لێوەبكرێت، بەزۆریی نەبوونی سەرچاوەی پێویست و دەستنەكەوتنی زۆربەی زۆری ژمارەی ئەو گۆڤار و رۆژنامانەیە كە لەوماوەیەدا و لەوهەلومەرجەدا بڵاوكراونەتەوە كە ناونیشانی بابەتەكە: (مێژووی رۆژنامەوانی كوردی لە رۆژهەڵاتی گەرمیان (1939 - 1972)دا دەیگرێتەخۆی، بۆیە ئێمەش بەناچارییەوە و سەبارەت بەشێوازی ناوەڕۆك و سیستەمی بڵاوكردنەوەیان، پەنامانبردووەتەبەر دیدەنی و چاوپێكەوتنی جۆربەجۆر، بەتایبەتی لەگەڵ زۆرێك لەوانەی كە دەستیان لە بڵاوكردنەوەی ئەو گۆڤار و رۆژنامە و بڵاوكراوانەدا هەبووە یان هەر هیچ نەبێت لێیەوەنزیكبوون و تاڕادەیەك ئاگایان لە چۆنێی بڵاوكردنەوە و دەركردنیان هەبووە، كە ئەمەش بۆخۆی پێویستی بەماندووبوون و پشوودرێژییەكی زۆر هەبووە بۆئەوەی بتوانیت لە كات و ماوەیەكی گونجاودا زانیارییەكانت دەستبكەوێت و تۆماریانبكەیت و هەڵیانبسەنگێنی و ئەوجا بیانكەیتە كەرەستەی خاوی نووسین و سەرچاوەی بابەتەكە.
تەوەری یەكەم
سەرهەڵدانی رۆژنامەوانی گەرمیان
لە هەڵگیرسانی جەنگی دووەمی جیهانی بەدواوە 1939- 1945
لەكاتێكیشدا ئەگەر بمانەوێت سەبارەت بەشێوازی گەشەكردن و لەبواری سەرهەڵدانی بزاڤی رۆژنامەوانی كوردی ناوچەی گەرمیان بدوێین، ئەوا دەبێت بەوردیی جەخت لەسەر ئەوە بكەینەوە، كە بەشێوازێكی سەلمێنراو و بەلێكدانەوە و بەڵگەی زیندووی وردەوە لەماوە و وەرچەرخانێكی مێژوویی ئەوتۆوە دەستپێبكەین، كە بەشێوازێكی زۆر دروست و گونجاو بمانگەیەنێتە ئەو دەرئەنجامەی، كە بەپێی (كرۆنۆلۆجیا)ێكی مێژوویی راست و رەوان قسەیان لەبارەوە بكەین، واتا بە داتا و بە مێژوو و هەروەها بە ناو و بە دەستنیشانكردنی ئەوەی، كە هەبووە تا بتوانین وەك رووداوگەلێكی مێژوویی بیانخەینەوە بەردەستی خوێنەران و توێژی رووناكبیر و دەستەبژێری كورد. دیارە كە ئەمەشمان وت: بەڕای ئێمە و سەبارەت بە بابەتێكی وا لەم سنوورو ناوچەیەدا، دەبێت بەوردی بگەڕێینەوە بۆ رووداوگەل و مێژوویەكی زۆر نزیك، كە ئەوەش بۆخۆی ساڵان و ماوەی بەرپابوونی جەنگی دووەمی جیهانی (1939 - 1945)یە، بەتایبەتی كۆتاییەكانی ئەو وەرچەرخانە مێژووییە، واتا لەودەمانەوە دەستپێدەكات، كە رێكخراو و حزبێكی سیاسی وەك حیزبی هیوا (1937 – 1945)(2) بەتەواویی لەم ناوچەیەدا چالاكی و سەرەتای رێكخستنەكانی دەركەوتووە و هاوكات كۆمەڵێك كەسایەتی چالاك و دیاری ناوچەكەی وەك: مەلا سەیید حەكیمی خانەقین (1892- 1957)، رەشیدی ئیسماعیل ئاغای بــــــاجەڵان (1920 – 2001)، عەزیز پشتیوان (1912 - 7/ 8/ 2001)، مستەفا نەریمان (1925- 27 / 5 / 1994)(3)، محمەد ئەحمەد قەرەداغی - پشكۆ (1917 - 1973)، دكتۆر موكەڕەم شێخ جەمالی تاڵەبانی و شێخ عەتای تاڵەبانی.. تاد، لە ریزی رێكخستن و تەنانەت لە دەستەی باڵای رێكخستنەكانی بوون، سەرەڕای ژمارەیەكی زۆر لە لایەنگیر و ئەندامی كارای تایبەت، لەهەمانكاتیشدا ئەم پارتە یان حیزبە سیاسییە بەشێوازێكی بەرفراوان توانیویەتی لەم سنوورەوە مەودای رێكخسن و چالاكییەكانی خۆی درێژەپێبدات و تەنانەت یەكێك لەبوار و چالاكییەكانی لەم سنوور و ناوچەیەدا ئەوەی بووە، لە سنووری گەرمیان و شاری كفری و بەتایبەتی لە گوندێكی وەك (زەرداوی سەروو)ی ئەودەمانەدا كە هەریەك لە: مامۆستا مستەفا نەریمان و شێخ عەتای تاڵەبانی (1925- 2000)(4) و دكتۆر موكەڕەم جەمال تاڵەبانی برای باسیان لێوەكردووە، بریتیبووەلە بڵاوكردنەوەی بڵاوكراوەیەكی ناو بەناو بەناوی (شیلان)ەوە و لەماوەی ساڵانی (1944 - 1945)دا و بەشێوازێكی نهێنی شێخ عەتای تاڵەبانی بەخۆی وەك باڵی رێكخراوی (هیوای ئازاد - الامل الحر) لە ریزەكانی پارتی هیوای ئەوكاتەدا، بە ئامێری چاپ بڵاوكراوەكەی ئامادەیكردووە و دواتر بەناو كۆمەڵانی خەڵك و دانیشتوانی ناوچەكەدا بەشێوازی دەستاودەست بڵاویانكردووەتەوە(5). هاوكات مامۆستا مستەفا نەریمانیش لە بیرەوەرەییەكانی (بیرەوەرییەكانی ژیانم) خۆیدا، سەبارەت بە بڵاوكراوەی ناوبراو وای دەگێڕێتەوە، كە ئەو بڵاوكراوەیە: ناوی (شێڵان) بووە و هاوكات لەگەڵ ئەوەدا باسی لەوەشكردووە و نووسیویەتی شێخ عەتای تاڵەبانی: ((لە ئاواییەكەی خۆی واتە: (گوندی زەرداوی سەروو) بە تایپ لەچاپیدەدا و ئێمەیش نووسینمان دەدایە))(6) بەمەبەستی بڵاوكردنەوە. هەندێ‌ سەرچاوەش باس لەوەدەكەن كە (گوایە؟) بەشێوازێكی نهێنی ژمارەی گەیشتبێتە زۆرینەی شارە كوردییەكان و چەند ژمارەیەكیشی گەیشتووەتە هەولێر و بەغدا، جگەلە مستەفا نەریمان و شێخ عەتای تاڵەبانی هەریەك لە: محەممەد تۆفیق وردی، محەممەد قەرەداغی، محەمەد نەجیب تاڵەبانی و شێخ حوسێن بەرزنجی لەوانە بوون كە رۆڵیان لەبڵاو كردنەوەیدا هەبووە و سەرەتا بە دوولاپەڕەیی و پاشان بە چوارلاپەڕیی بەسەریەكەوە (150) ژمارەی لێبڵاوكراوەتەوە(7).
هەرچەندە ئێمە بەڕاشكاوییەوە بەگومانین لە (150) ژمارەی بڵاوكراوەی (شیلانە)و تەنانەت دكتۆر موكەڕەم تاڵەبانی (1923)ش بۆ راستیی و بۆ مێژوو جەخت لەسەر ئەوەدەكاتەوە كە ئەو: ((زۆربەی ژمارەكانی پێگەیشتووە و خوێندویەتییەوە، بەسەریەكەوە نزیكەی (14 - 15) ژمارەی لێدەرچووە و لەوە زیاتر تێپەڕینەكردووە، ئەوانەشی كە لەگەڵ ئەو باڵی (هیوای ئازاد)ەدا بوون كە ئەو بڵاوكراوەیان دەردەكرد لە (گوندی زەرداو)و هاوكاریاندەكرد و تیایدا دەیاننووسی بریتیبوونلە: شێخ عەتای تاڵەبانی، مستەفا نەریمان و كەسێكیتر كە ناوەكەیم لەیادنییە، بڵاوكراوەكە نزیكەی ساڵ و نیوێك بەردەوامبوو و بەزۆریی مانگانە تایپدەكراو بڵاودەكرایەوە، ژمارەكانیشی بۆ زۆر شوێن دەنێردران بەتایبەتی كەركووك، بەغدا، خانەقین، هەولێر و سلێمانی.. ئەوانەیتریش كە لایەنگیری باڵی هیوای ئازاد بوون لەوسنوورەدا لەوانە: شێخ حەمە نەجیبی شێخ وەهابی تاڵەبانی، شێخ قادری سیامەنسووریی، شێخ حسێنی خانەقا و شێخ عەبدولكەریمی شێخ ئەسعەدی تاڵەبانی و هەندێ‌ كەسیدی..))(8).
بەڵام وەكتر تائێستا هیچ ژمارەیەكی لەبەردەستدانییە و تائێستا جگەلە تۆماركردنی چالاكیی حیزبیی و كاری رێكخراوەیی نازانین بەزۆریی چیان تیانوسیووە. جگەلەوەش هەر لە كۆتایی سییەكانی سەدەی بیستەمی رابردوو و سەرەتای چلەكانیدا، بزوتنەوەیەكیتری رۆژنامەوانی بەجۆرێك سەرچاوەیگرتووە كە كۆمەڵێك شاعیر و نووسەر و وەرگێڕی ناسراو و دیار بوونەتە فاكتەر و دینامیكییەتی بەرەو پێشچوونی بەتایبەتی لە ناوچەی گەرمیان و گەرمەسێردا و بەبەردەوامیی نووسین و بەرهەمی خۆیانیان لە گۆڤار و رۆژنامە كوردییەكانی ئەودەمانەی وەك گەلاوێژ (1939- 1949)، دەنگی گێتی تازە (1943 - 1947)، ژین لە سەردەمی پیرەمێرددا ( 1939 - 1950)و گەلێك گۆڤار و رۆژنامەی ساڵانی دواتر بڵاوكردووەتەوە لەوانە نووسەر و شاعیرانی ناسراوی وەك: شیخ ئەحمەدی شــاكەلی (1902 - 1982)، شێخ بابا عەلی بێدار (1894 - 1949)، محەممەد ئەحمەد قەرەداغی (1917- 1973)، مستەفا نەریمان (1925 - 1994)، ژنە جافێك وات حەبێ‌ خانی كچی كەریم بەگی جاف (1923 - 29 / 7/ 1997)، حەمە سەعید بەگی جاف (1925 - 1996)، مینە جاف (1905- 1965)و زۆریدی كە لەوانە بوون چەندینجار بەرهەمی خۆیانیان گەیاندووەتە ئەو گۆڤار و رۆژنامانەی كە لە شارەكانی بەغدا و سلێمانی و هەولێر و بڵاوكراونەتەوە(9).
سەرەڕای ئەو تەرزەی دەستەی رووناكبیری گەرمیان و هاتنەكایەوەی حیزبی هیوا و بڵاوكردنەوەی ئەو بڵاوكراوەیەی كە پێشتر ئاماژەی بۆكرا، هەر لەم سنوورانەدا و بەماوەیەك پێشتر، كەسایەتی و نووسەر و رۆژنامەنووسێكی دیاری وەك شاكیر فەتاح (1914 - 1988)(10) لە شارۆچكەیەكی ئەو دەمانەی وەك (قادركەرەم)دا كە تیایدا وەكو خۆی باسی لێوەكردووە، كارگێڕی لادێ‌ بووە، لەنێوان (25 / 6/ 1942 – 23 / 11 / 1942)دا واتا لەماوەی شەش مانگی تەواودا توانیبووی (24)ی ژمارەی تەواو لە رۆژنامەی (باسەڕە) بڵاوبكاتەوە و هەروەكو خۆشی سەرەتا لەبارەی گواستنەوەی راژە و چوونیەوە بۆ شارۆچكەكە و دەستبەكاربوونی وەك فەرمانبەرێكی میری دەنووسێت: ((لە پاییزی ساڵی (1941) گەیشتمە (قادركەرەم) لادێیەكە بە گەرمیان دەژمێردرێت. دەشت و هەردە. شەست حەفتا گوندێك (10000) كەسێكی تێدابوو، بەڵام قادركەرەم كە خۆی بنكەی لادێیەكە بوو هەر سەد ماڵێك دەبوو كە ژمارەیان دەگەیشتە (500) كەسێك، بەهەموو لادێیەكە تاكە یەك خوێندنگا و نەخۆشخانەیەك و یەك بنكەی باڵبازی تێدابوو.. چەمی باسەڕە بەناویدا تێپەڕیدەكرد، دروستكردنی بەڕەو قاڵیچە و رایەخ و خورج و هەگبە و بابەتی رەشماڵ و دەواریشی تێدابوو.. بەتێكڕایی ناوچەكە هەژاربوو. نەخۆشی و (نەخوێندەواری)یش لەناویدا فەرمانڕەوابوو.. تاد))(11).
جگەلەوەش شاكر فەتاح لەبارەی رۆژنامەكەیەوە وەك ئەوەی هەر لە (25ی حوزەیرانی 1942)ەوە، كە دەستدەكات بە بڵاو كردنەوەی یەكەم ژمارەی (باسەڕە)و وەك سەرەتایەكی رۆشن لە سەرهەڵدانی بیری رۆشنگەریی كوردی لەمناوچەیەدا، بەزۆریی ژمارەی لاپەڕەكانی تا دوا ژمارەی كە لە رێكەوتی (23/11/ 1942) بڵاویكردووەتەوە تەنها (4) چوار لاپەڕە بووە، لە سەردێڕی ژمارە (1)یدا و لە پەیامێكی خۆیدا و زۆر راشكاوانە بۆ كۆمەڵانی خەڵك و دانیشتووانی شارۆچكەكە دەنووسێت: ((براگەل ئەی دانیشتووانی لادێی قادركەرەم: بۆ رۆشنكردنەوەی شەقامی ژینتان، بۆ راستكردنەوەی رەوشت و خووتان بۆ بەهێزكردنی ئایینتان بە خودا و بەڕاستیی بۆ رزگاركردنتان لە دەست نەزانیی و دەرد و خەفەتباری و هەژاریی و ستەم و زۆرداری بۆئەمەی چێژكەی سەربەستی بكەن و لە بەروبوومی خۆشەویستی بخۆن، بە كۆمەكی هەندێ‌ جوامێران و لاوچاكانەوە ئەم رۆژنامەیەمان بۆ ئێوە هێنای بوون، تكادەكەین ئێوەش رەنجمان بەبامەدەن بیخوێننەوە، یان بۆ كەسانیتری بخوێننەوە و باش لە قسەكانمان وردببنەوە و لە پێشخستنی خۆتاندا یارمەتیمانبدەن..))(12)، هەروەها جگەلەوەش داوا لە دانیشتووان و كۆمەڵانی خەڵك دەكات كە هەركێشە و گرفتێكتان هەبێت بێنەلامان بۆئەوەی هاوكارتانبین و دەسگرۆیی و یارمەتیتانبدەین، وەك ئەوەی لە بەشێكیتری سەروتارەكەیدا دەنووسێت: ((بێجگەلەوە هەركامێكتان ئارەزوودەكات، بێتەلامان تێروپڕ سكاڵای دڵی خۆی بكات و هەر داخێكی دڵی هەیە هەڵیبڕێژێ‌. هەر خواستێكیشی هەیە بەسەربەستیی بیڵێ‌، تاوەكو ئێمەیش ئەوەندەی لەتواناماندا هەیە یارمەتیبدەین و، بەسایەی ئەم رۆژنامەیشەوە كە هەر هەفتەی دووجار دەردەچێت و هەرجارەی بە یەك دانە دەردەچێت، لە خەڵك و خودایش یارمەتی بۆ داوابكەین.. براتان: شاكر فەتاح - كارگێڕی لادێی قادركەرەم..)). بەجۆرێك لێكدانەوە و بەهاناوەچوونێكی ئەوتۆ بەتایبەتی لەوماوەیەدا كە ئاگری جەنگی دووەمی جیهانی ئەم ناوچەیە و ئەم وڵاتەشی گرتبووەوە، تاڕادەیەك وەرچەرخانێكی گەورەی بۆ ئەودەمانە و لەوڕۆژگارەدا لە سنووری گەرمیاندا هێناوەتەكایەوە، هەرچەندە ژمارەكانی رۆژنامەی:(باسەڕە) بەڕادەیەكی زۆر كەم دەستی كۆمەڵانی خەڵك كەوتوون و بەشێوازێكی زۆر سنووردار و دیاریكراو سنوورەكەیان بەزاندووە و بڵاوبوونەتەوە، هاوكات لەگەڵ ئەوەشدا هەر ئەوە نەبووە، كە تەنها بەخۆی نووسین و بابەتی لە رۆژنامەی (باسەڕە)دا بڵاوكردبێتەوە، بەڵكو رۆژنامەكەی بووەتە دەروازە و مینبەرێك بۆئەوەی گەلێك كەسایەتی و خەڵكی خوێندەواری دیاری ئەودەمانەی ئەو شارۆچكەیە و دەوروبەری هاوكاری بەردەوامیبن و ناوبەناو لە ژمارەكانی رۆژنامەكە یان هەفتەنامەی (باسەڕە)ی سەرەتای چلەكانی سەدەی بیستەمی رابردوودا بابەت و نووسینی خۆیانی بەبەردەوامیی تیابڵاوبكەنەوە لەوانە: ((مارف عەبدولكەریم، حسێن عەبدولكریم، مەلا ئەحمەد، ئیبراهیم ئەحمەد (قەلا مكائیل)، حەسەن محێدینی قەرەچێوار، عەبدولعەزیز قادركەرم و مەلا محەممەدی قەشقە))، بەزۆریی لەوانەن كە لەچەند ژمارەیەكی ئەم رۆژنامەیەدا چەندینجار ناویان دووبارەبووەتەوە و گەلێك بابەتی جۆربەجۆری كۆمەڵایەتی و وتار و كۆكردنەوەی بابەتی فۆلكلۆریی كوردییان بەهەموو بەشەكانیەوە تیابڵاوكردووەتەوە، سەرەڕای بڵاوكردنەوەی هۆنراوە و شیعری زۆرێك لە شاعیرانی كورد و ناوچەكە لەوانە: (شێخ عەبدولكەریم – خادیم، شاكر فەتاح، حەسەن محێدین، حاجی قادری كۆیی، مارف عەبدولكەریم، فایەق بێكەس.. تاد ، بەجۆرێكی وا رۆژنامەی (باسەڕە) هەرچەندە لە چوارچێوەیەكی زۆر سنووردا بڵاوكراوەتەوە و وەكو پێشتر ئاماژەی بۆكرا زۆر بەكەمیی دەستی كۆمەڵانی خەڵك كەوتووە، بەڵام وەكتر دەتوانرێت بۆ زۆر لایەنی مێژوویی و بارودۆخی كۆمەڵایەتی و لێكۆڵینەوەكردن لەسەر ناوچەكە و رەوشی ناوچەكە بەهەموو بەشەكانیەوە بەتایبەتی لەو قۆناغە گرنگ و هەستیارەدا سوودی لێوەربگیردرێت و كارئاسانی پێویستمان بۆ بكات. بەتایبەتی بابەت و وتارەكانی وەك: (ناودارانی قادركەرەم)، (نەوتی گل)، (زەماوەندی باخچەی گشتلاییی قادركەرەم)، (زانستی گشتلایی)و (خوێندنگای شەوی قادركەرەم).. تاد.
هەر دوابەدوای ئەوە و لەچەند ساڵێكی دواتردا و لەماوەی پەنجاكانی سەدەی بیستەمی رابردوودا وەك دەبینین ئەو بزووتنەوە رووناكبیری و رۆژنامەوانییە تاڕادەیەك لە دەوربەری شارۆچكەی (دەربەندیخان)و دواتر لە شارێكی ئاوەدانی وەك (خانەقین)ی ئەوكاتەدا بەرچاوكەوتووە، جگەلەوەی ئەمانە بۆ خۆیان لەو بڵاوكراوە و كاری رۆژنامەوانیەش بوون كە دەكرێت وەك زمانحاڵی رێكخراوە حیزبی و پیشەییەكان كە لەو شار و ناوچانەدا چالاكی بەردەوامیان هەبووە باسیان لێوەبكرێت، بەتایبەتی لە سەرەتای پەنجاكانی سەدەی بیستەمی رابردوودا، وەك دەبینیت لە ساڵی 1951دا: (رێكخراوی جووتیاران)ی سەر بە حیزبی شیوعی عێراق لە ئاوایی (بانیخێڵان)ی نزیك بە شارۆچكەی دەربەندیخانی ئەمڕۆ و هاوكات وەك زمانحاڵی رێكخراوەكەیان گۆڤاری (دەنگی داس)یان بڵاوكردووەتەوە و ئەمەش بەزۆریی بەسەرپەرشتی مەلا ئەحمەدی بانیخیڵانی (1925 - 2013)(13)و هاوكاری ئەحمەد مەحمود حەلاق و حەسەنی مەلا عەبدولكەریم دەرچووە(14)، هەروەها ئەم بڵاوكراوەیە سەرەتا بە دەستخەتی هەریەك لە: مەلا ئەسعەدی مەلا قادری بانیخێڵانی و حەسەنی مەلا عەبدولكەریم نووسراوەتەوە و پاشان بە ئامێری چاپ و رۆنیۆ لە شاری كەركووك راكێشراوەتەوە و ئینجا بەناو كۆمەڵانی خەڵكدا بڵاویانكردووەتەوە، هەر بەپێی گێڕانەوەی مەلا ئەحمەدی بانیخێڵانی وەك لە یادداشتەكانیدا هاتووە گۆڤاری:((دەنگی داس- صوت المنجل)) تا سەرەتاكانی ساڵی 1954 توانیویانە بەبەردەوامیی بڵاویبكەنەوە و تا ئەوكاتەی وەكو خۆی بۆی باسكردووین، لەبەر چەند هۆكارێك دواتر درێژە بە بڵاوكردنەوەی نەدراوە(15).

تەوەری دووەم
بەرپابوونی شۆڕشی (14ی تەمووزی 1958) و رەوشی رۆژنامەوانی بە زمانی كوردی و عەرەبی لە شاری خانەقیندا 1958- 1970
بەرپابوونی شۆڕشی (14ی تەمووزی 1958) لە وڵاتی عێراقدا كۆمەڵێك گۆڕانكاری گەورەی بەدوای خۆیدا هێنایەكایەوە هەر لە چالاكی كاری رێكخراوەیی و ئازادی رۆژنامەوانی و چالاكی رووناكبیری و سیاسی جۆربەجۆر، بەجۆرێك دەرئەنجامەكانیشی تاڕادەیەكی بەرچاو ناوچە كوردنشینەكانی باشووری كوردستانیشی گرتەوە. وەك ئەوەی لە ناوچەی گەرمیان و بەتایبەتی لە شارێكی وەك خانەقینی ئەودەمانەدا و لە سەروبەندی شۆڕشی 14ی تەمووز بەدواوە و بەتایبەتی لە بواری چالاكی رۆژنامەوانیدا، گۆڤارێكی خوێندكاریی، كە كۆمەڵێك قوتابی و خوێندكاری كوڕ و كچی شاری خانەقین و دەوروبەری كە لەوكاتەدا لە دواناوەندیی خانەقین (پانویە خانقین) دەیانخوێند و بەزۆریی سەر بە گردبوونەوەیەكی خوێندكاری (تجمع گلابی) بوون و تەنها كورسی خوێندن و قوتابخانە كۆیكردبوونەوە. لەدوای شۆڕشی (14ی تەمووزی 1958)ەوە هاتبوونەكایەوە بەناوی: ((یەكێتی قوتابیانی دواناوەندیی خانەقین – اتحاد گلبە پانویە خانقین))ەوە، گۆڤارێكی مانگانەی (سیاسی - رووناكبیریی گشتی)یان بەناوی گۆڤاری خەباتی قوتابیان واتە:((نچال الگلبە))ەوە بە زمانی عەرەبی و لە دووتوێی (36) لاپەڕەدا بڵاوكردووەتەوە، كەچی بەسەریەكەوە توانیویانە تەنها یەك ژمارەی لێدەربكەن و بۆ مەسەلەی چاپكردنیشی رەنگە ئەمەیان تاقە گۆڤار و بڵاوكراوە بووبێت لە شار و ناوچەكانی دەوروبەریدا كە بتوانرێت بەشێوازێكی فەرمی ببرێتە شاری بەغدا و لە چاپخانەیەكی ناسراوی وەك (مەعاریف)ی ئەودەمانەدا لەچاپبدرێت و لەنێو دەستەی خوێندەوار و كۆمەڵانی خەڵكدا بڵاوبكرێتەوە(16).
وێڕای هەموو ئەوانەش لەڕووی ناوەڕۆكەوە (خەباتی قوتابیان) یەكێكە لەو گۆڤارانەی كە بایەخێكی بەرچاوی بە بواری سیاسی و هاوكات هاوخەباتی و برایەتی نێوان گەلی كورد و عەرەبی داوە لە وڵاتی عێراقدا و ئەمەش لەسەر لاپەڕەكانیدا بەڕوونیی بەرچاودەكەوێت، وەك ئەوەی لە بابەتێكی سەربەخۆدا و هەر بەناونیشانی برایەتی كورد و عەرەب: ((الاخوە العربیە الكردیە))ەوە كە خوێندكارێكی قۆناغی پێنجەمی زانستی ئەوكاتەی دواناوەندیی شاری خانەقین كە ناوی: (موەفەق سامی عەبدوڵڵای باجەڵان) بووە و لە ساڵانی دواتریشدا بووە بە مامۆستایەكی سەركەوتووی بابەتی (كیمیا‌و) لە شاری خانەقین و ناوچەكەدا، بڵاویكردووەتەوە و بە زمانێكی عەرەبی زۆر پاراوەوە رەخنەی لەهەموو ئەو بیروبۆچوونە شۆڤێنییانە گرتووە كە بوونەتە مایەی لێكترازان و دووركەوتەنەوەی ئەم دوو نەتەوەیەی كە خواوەند بۆ خۆی لەڕێگای ئایینی پیرۆزی ئیسلامەوە كۆیكردوونەتەوە و كردوونی بە برا، وەك ئەوەی لە بەشێكی نووسینەكەیدا هاتووە و ئاماژەی بۆكردووە و دەنووسێت: ((كوردان وەك هەر گەلێكیتری ئازادیخواز خاوەنی رابروردویەكی شكۆمەند و مێژوویەكی پڕ لە سەروەرین.. خواوەندیش بۆ خۆی لەڕێگای كۆمەڵێك پەیوەندی جۆربەجۆرەوە لەگەڵ گەلی عەرەبدا كردوونی بە برای یەكتر لەوانە مێژوو و نیشتمان، بەرژەوەندی پێكەوە گرێدرا و پەیامی پیرۆز لەهەموو روویەكەوە بەمەبەستی ئازادكردنی نیشتمانی زێڕینمان، سەرەڕای ئایینی پیرۆزی ئیسلام، كە هەردوو گەلی عەرەب و كوردی لە چوارچێوەی یەك شەریعەتدا كۆكردووەتەوە.. تاد))(17)، هەروەها دواتریش لە درێژەی نووسین و بابەتەكەیدا رەخنەی لە سەردەمی فەرمانڕەوایەتی عوسمانی و بەریتانیای داگیركەر گرتووە، كە لە ماوەی دەسەڵات و فەرمانڕەوایەتیاندا لە عێراق و ناوچەكەدا، كە چیان بەسەر گەلی كورد و عەرەبی برادا هێناوە. ماوەتەوە بڵیین: بەزۆریی ئەو خوێندكار و قوتابیانەشی، كە رۆڵی بەرچاویان هەبووبێت لە بڵاوكردنەوە و دەركردنی گۆڤاری:(( نچال الگلبە - خەباتی قوتابیان))ی دواناوەندیی شاری خانەقیندا بەزۆریی پێكهاتبوونلە دەستە و توێژی خوێندكارانی كوڕان و كچانی وەك: ((سەلاح فەرمان، رامز سامی عەبدوڵڵا باجەڵان، حەسەن شێخ موراد، عەلی جومعە چەرمەوەندی مەندەلاوی، سەلاح عەبدولقادر، موحسین شێخ موراد زەنگەنە، عەبدولئیلا باقر، ئەسكەندەر ئەحمەد قۆڵچی هەمەوەندی، نەجم محەمەد ئەمین خەتات، ئەرجومەند زاهید باجەڵان، قادر شێخ رەحیم تاڵەبانی (1944 – 1992)(18)، یەحیا محەممەد رەشید جاف (1939- 2013)(19)و ئەكرەم عەبدولوەهاب مەلا عەزیز))، هەروەها لە خوێندكارانی كچیش بەزۆریی هەریەك لەمانە بوون: ((رافیدە ئەحمەد، زاهیدە خورشید زەهاوی، نەعیمە قەرەداغی و موحاسین زەینەڵ))(20).
هاوكات لەهەمانساڵی (1958)دا و هەر لە شاری خانەقیندا بڵاوكراوەیەكیتری رێكخراوی (یەكێتی قوتابیانی كوردستان)ی سەر بە پارتی دیموكراتی كوردستان بەناوی (پرشنگ)ەوە و بەشێوەی دەستنووس لەلایەن چەند قوتابییەكی ئەودەمانەی وەك:((جەلال عەبدوڵڵا ئاغای باجەڵان، حەسەن كەریم بەگی جاف و قادری شێخ رەحیمی تاڵەبانی))ییەوە دەرچووە، تەنانەت ئەمەی دواییان هەر لەوماوەیەدا واتە لەماوەی (1958 - 1959) سەرۆكی یەكێتی قوتابیانی كوردستان بووە لە سنووری شاری خانەقین و دەوروبەریدا، هەروەها یەكێك لەو بابەتانەشی كە لە بڵاوكراوەی (پرشنگ)دا بەرچاوكەوتبێت، بریتیبووەلە نووسینێك كە لەلایەن: (جەلال عەبدوڵڵا ئاغای باجەڵان) نووسراوە بەناونیشانی: ((شەوی 14ی تەممووز لە شاری بەغدا بووم ))ەوە بڵاویكردووەتەوە، ئەوەی شایانی باسكردنبێت بڵاوكراوەی (پرشنگ) تەنها یەك ژمارەی لێدەرچووە و جگەلەوانەش بەچەند ساڵێك دواتر و بەتایبەتی لە ساڵی (1961)دا، هەریەك لە: ((ئەحمەد رەجەب زەنگەنە، كە ئێستا لە ئەوروپا دەژی و ئیبراهیم محەمەد ئەمین كەریم باجەڵان)) بڵاوكراوەیەكیان بەناوی: (الخریر)واتە (هاژە)ەوە، لە دووتوێی (4) چوار لاپەڕەی تەواودا بڵاوكردووەتەوەو، بە سەریەكەوە توانیوویانە تەنها (3) سێ‌ ژمارەی بە زمانی عەرەبی لێبڵاوبكەنەوە، بەجۆرێك ئەم بڵاوكراوەیەش جیاواز لەوانیدی زیاتر لەژێر كاریگەریی و هەوادارییەكیی (شۆسیالیزمی - الاشتراكیە)دا بووە و بەشێوازی دەستاودەست گەیشتووەتە دەستی خوێنەران و كۆمەڵانی خەڵك لەودەمانەدا(21).
دوای سێ‌ ساڵ لە ماوەی پێشوو هەر لە شاری خانەقیندا و بەتایبەتی لە مانگی كانونی دووەمی ساڵی 1964ەوە (یەكێتی قوتابیان)ی سەر بە حیزبی شیوعی عێراقی لە شاری خانەقین ، لەڕێگای چەند لاوێكی ئەو دەمانەیەوە كە لە ریزەكانی حیزبی شیوعیدا ئەندامبوون، ئەمانیش وەك قوتابیانی دواناوەندیی خانەقین گۆڤارێكیان هەر بەناوی (نچال الگلبه)ەوە واتە:(خەباتی قوتابیان)ەوە و بە قەبارەی (12) لاپەڕەی تەواو و لەژێر دروشمی: (الگلبه زهور علی صدور العمال)دا بە هەردوو زمانی كوردی و عەرەبی دەركردووە و یەكێكیدی لەو دروشمانەی كە لەسەر لاپەڕەی یەكەمی هەموو ژمارەیەكی (خەباتی قوتابیان)دا بڵاوكرابێتەوە پێكهاتووە لە وێنەی كوڕ و كچێك، كوڕەكەیان مەشخەڵی ئازادی بەرزكردووەتەوە و دووەمیان: واتە كچەكەشیان كتێبێك لەبندەستیدایە و بەزۆریی ئەوانەشی كە رۆڵی سەرەكییان لە دەركردن و بڵاو كردنەوەی ئەم گۆڤارەدا هەبووبێت كە بەشێوازێكی نهێنی و لەسەر لاپەڕەی زۆر شەفاف و بە دەستنووس بڵاوكراوەتەوە، بریتیبوونلە رووناكبیر و كەسانی وەك:((حەسەن ئەڵڵا وەخش، ئیبراهیم محەممەد ئەمین كەریم باجەڵان (1944)(22)، عەزیز محەممەد شەریف و محەممەد عومەر سلێمان زەهاوی))، ئەم گۆڤارەیتری شاری خانەقین، بەتەرزی ئەوانیدی توانراوە چەند ژمارەیەكی سنوورداری لێبڵاوبكرێتەوە كە تەنها بریتیبووەلە (4) ژمارە و بەتێكڕایی و بەسەریەكەوە توانراوە هەر چوار ژمارەكەی، بۆ هەر ژمارەیەكی نزیكەی (40 - 50) دانەی لێبڵاوبكرێتەوە و بگەیەنرێتە دەستی خوێنەر، بەڵام وەكتر لە مانگی نیسانی ساڵی 1964ەوە، بەپێی بڕیارێك كە لەلایەن (حیزبی شیوعی عێراق) یەوە و بۆ پاراستنی نهێنی ئەندامەكانی حیزب، بەتایبەتی لە شاری خانەقین و دەوروبەریدا، نەتوانراوە درێژە بەدەركردن و بڵاوكردنەوەی گۆڤارەكە بدرێت، كەچی لەگەڵ ئەوەشدا زۆربەی ژمارەكانی جگەلە بابەتی سیاسی و سەروتاری بڵاوكراوەكە خۆی كە بە ناونیشانی:((لەمژمارەیەدا - فی هژا العدد))دا بووە، چەندین شیعری دانسقەی شاعیرانی گەورەی عێراقی وەك: محەممەد مەهدی جەواهیری (1899 - 1997)و عەبدولوەهاب ئەلبەیاتی (1926 - 1999) لە بەشە عەرەبییەكەیدا و هەروەها لە بەشە كوردییەكەشیدا كە گۆشەیەكی تایبەت بووە بەناوی:((كاروانی شیعر))ەوە و شیعر و هۆنراوەی شاعیرانی كوردی وەك عەبدوڵڵا گۆران (1904 - 1962)و ئەحمەد دڵزار (1920)ی شاعیر و سیاسەتمەدار لەسەر لاپەڕەكانیدا بەرچاوكەوتوون، جگەلەوانەش گۆشەیەكیتری تایبەتی تیابڵاوكراوەتەوە بە ناونیشانی: ((لە هەر باخچەیەك گوڵێك - من كل بستان زهره))، سەرەڕای ئەوەش بەشێك لە ژمارەكانی لەڕێگەی كەسێكی وەك (نەسرەدین مەجید دەلۆ)ەوە كە لە ریزەكانی ئەوكاتەی حیزبی شیوعیی عێراقدا نازناوی:(مەلا محەممەد) بووە گەیەنراوەتە ناو شۆڕش و هێزی پێشمەرگەی كوردستان، بەتایبەتی بۆ ناوچەی گەرمیان و دەوربەری (خۆرنەوەزان)و هەروەها بەشێكیتری گەیشتووەتە شاری بەغدا و بەتایبەتی:(ئامادەیی فەیلی)و لەوێشەوە لەڕێگای لاوێكی كاكەییەوە كەناوی فوئاد عەباس بووە گەیەنراوەتە شاری نەجەفی ئەودەمانە، لەگەڵ ئەوەشدا (خەباتی قوتابیان – نچال الگلبە) بۆ خۆی یەكێك بووە لەو گۆڤار و بڵاوكراوانەی كە لەسەر زۆربەی لاپەڕەكانی خۆیدا هەواڵی جۆربەجۆری ناوچەكەی وەك زوڵمی حەرەس قەومی لە كۆمەڵانی خەڵك و لە گۆشەكانی: بینیم و بیستمی گۆڤارەكەدا بڵاوكراونەتەوە سەرەڕای رووماڵكردنی چالاكییەكانی هێزی پێشمەرگەی حیزبی شیوعی عێراق، دژی رژێمی ئەوكاتەی عێراق بڵاوكردووەتەوە و وەك هەواڵی گەرموگوڕی ئەودەمانە بایەخی تایبەتی پێداوون، بەزۆریی ئەو پەیامنێرانەشی كە بەبەردەوامیی هەواڵی بایەخداریان بە( خەباتی قوتابیان) گەیاندبێت و بڵاویانكردبێتەوە، هەردوو لاوی چالاكی ئەودەمانەی وەك: ((محەمەد خدر سلێمان و ئەكرەم عەلی قەساب بوون)). تا ئەوكاتەی لەنێوان ساڵانی (1965 - 1966)دا بڵاوكراوەیەكیتری دەستنووس كە تەنها دوو ژمارەی بە (16) لاپەڕەی تەواو و دووبارە هەر لە شاری خانەقیندا، بەناوی (الپقافە)ەوە لێبڵاوكراوەتەوە و ئەمەش بەزۆریی لەلایەن دەستەیەك لە رووناكبیران و نووسەرانی ئەودەمانەی وەك:((جەلال حسێن وەردە (زەنگابادی)(23)، ئیبراهیم محەممەد ئەمین كەریم باجەڵان، وەلید جەعفەر رەسام و زەینەبی مەلا تۆفیق))ەوە و بە زمانی عەرەبی بڵاویانكردووەتەوە، هاوكات بەزۆریی هەرخۆشیان بابەت و نووسینیان تیایدابڵاوكردووەتەوە، بەڵام وەك لایەنی هەواڵ و راپۆرتی هەستیار كچە رۆژنامەوانێكی ئەوكاتەی وەك زەینەبی مەلا تۆفیق جگەلەوەی بەناوی تەواوی خۆیەوە لە بڵاوكراوەی (الپقافه)دا دەینووسی، لەهەمانكاتیشدا بۆ هەندێك بابەت و ریپۆرتاژی رۆژنامەوانی هەستیار كە خۆی حەزی نەكردبایە ئەوەیان لە نووسینی ئەو بێت، ئەوا بەناوی خواستراوی: ((الجاسوسە الحسنا‌و))ەوە دەینووسی و ئینجا بڵاویدەكردەوە(24).
بەڕادەیەك ئیدی لەم ماوەیە بەدواوە و بەپێی زانیاری ئێمە سۆراغی هیچ گۆڤار و رۆژنامە و بڵاوكراوەیەكیتر لە سنووری شاری خانەقین و دەوروبەریدا بەرچاوناكەوێت، هەر ئەوەیان نەبێت لەكاتی رێككەوتننامەی (11ی مارتی 1970) بەدواوە و بەتایبەتی لە ساڵی (1972)دا، دەستەیەك لەوانەی، كە پێشتر بە كاری سیاسی و چالاكی رۆژنامەوانییەوە سەرگەرمبوون، توانیویانە رێكخراوێكی رووناكبیری بەناوی: ((كۆمەڵەی رووناكبیری خانەقین - الرابگە الپقافیە فی خانقین))ەوە دابمەزرێنن و دەستەی دامەزرێنەریشی بەزۆریی ئەمانە بوون: ((ئیبراهیم محەمەد ئەمین كەریم باجەڵان، مەجید كەریم ئەحمەد (شەهید غاندی)، مەجید ئیبراهیم رەزای خانەقینی (1941 - 2008)، مەلا موحێدین دای زادە، فازیل كەریم ئەحمەد (مامۆستا جەعفەر)، عەبدولستار رەشید خالیدی، جەلیل محەمەد عەلی بەگ (1943 – 6 / 8 / 2009 )، ئەحمەد شێرزاد (رەشپۆش)، كەریم سۆران كۆیی (ئەبوكارساز) و ئەحلام مەنسوور (1951 - 2013)(25)ی چیرۆكنووس. بەزۆریی چالاكیان بریتیبووەلە كۆڕی هەفتانە و خوێندنەوەی دەقی نوێ‌ لە شیعرو چیرۆك و رەخنەلێگرتنی، لێرەش بەدواوە بەزۆریی نووسین و بابەتی خۆیان لەو گۆڤار و رۆژنامە كوردی و عەرەبییانەدا بڵاوكردووەتەوە، كە لە شاری بەغدا و لە دەرئەنجامی بەیاننامەی (11ی مارتی 1970)و ئاگربڕی نێوان حكومەتی عێراق و سەركردایەتی شۆڕشی كورددا دەردەچوون، سەرەڕای پێكهێنانی ئەو بەرەیەش، كە لەنێوان حیزبی بەعسی عەرەبی سۆشیالیستی و حیزبی شیوعی عێراقیدا، لە ساڵی (1973)دا هاتەكایەوە بەوەی، كە ئەمانیش گۆڤار و رۆژنامەی خۆیان هەبوو و زۆرێك لە رووناكبیرانی كوردیش لە رۆژنامە و بڵاوكراوەكانی حیزبی شیوعیی عێراقیدا كاریاندەكرد و نووسین و بابەتی خۆیان بڵاودەكردەوە(26).
تەوەری سێیەم
رەوشی رۆژنامەوانی كوردی
لە سنووری شارەكانی كەلار و كفری دا 1962- 1972
ئەمە و لەكاتێكدا كە دووبارە دەگەڕێینەوە بۆ ناوەندی گەرمیانی ئەودەمانە و بەتایبەتی سنووری شاری كەلار، لە سەرەتای شەستەكانی سەدەی بیستەمی رابردووەوە، دەبینین بزووتنەوەیەكیتری بڵاوكراوەیی و تاڕادەیەك رۆژنامەوانی هەبووەو بەزۆریی و بە تیراژێكی تاڕادەیەك زۆركەم و زۆربەشیان بەشێوەی دەستنووس و لە چوارچێوەیەكی دیاریكراو و سنوورداردا دەستاودەستیان پێكراوە و بڵاوكراونەتەوە، تەنانەت بەهۆی بارودۆخی ئەو دەمانەی باشووری كوردستان و ناوچەی گەرمیان هۆیەكانی هاتوچۆ و ئەو رەوشە كۆمەڵایەتی و ئاستە هۆشیارییەی، كە لەودەمانەدا هەبوون، بڵاوكراوە و هەفتەنامە و هەموو ئەوانەیشی، كە ناوبەناو دەردەچوون، سنووری ناوچەكەیان بەڕادەیەكی زۆر كەم نەبێت، نەتوانیوە ببەزێنێت، سەرەڕای ئەوەش وەك پێویست كتێبخانەیەك یان ناوەندێكی ئەوتۆی بەڵگەنامەیی و ئەرشیفی نەبووە، كە بتوانرێت بەئاسانیی نموونەیان لێبپارێزرێت و ئەرشیفبكرێن، تا لە ئاییندە و لەداهاتوودا بۆ كاری لێكۆڵینەوەكردن و لێكدانەوەی زانستی و رۆژنامەوانی سەبارەت بەم ناوچەیە و مێژووی ئەم ناوچەیە سوودیان لێوەربگیردرێت. وەك ئەوەی فەرهاد شاكەلی شاعیر (1951)(27)، وەك رووناكبیر و خوێندەوارێكی ئەوكاتەی ناوچەكە و لەمبارەیەوە وایدەگێڕێتەوە: لە سەرەتای مناڵیمەوە بوو بوومە ئاشنای ئەو گۆڤار و رۆژنامانەی لەوسەردەمانەدا بڵاودەكرانەوە. باوكم ئەندامێكی چالاكی (پارتی دیموكراتی كوردستان) بوو. كاتێك مەلا مستەفای بارزانی (1903 - 1979) لە پاییزی ساڵی (1959)دا، لە یەكێتی سۆڤێت گەڕایەوە عێراق، خەڵكی كوردستان دەستە دەستە دەچوونە سەردانی بۆ بەخێرهاتنەوەی. باوكم لەناو ئەووەفدەدا بوو، كە لە ناوچەی گەرمیانەوە (یا بەناوی كفرییەوە) چوون بۆ لای بارزانی. هەر لە ساڵی (1959)ەوە باوكم ئابوونەداری رۆژنامەی (خەبات) هەبوو پێشتریش گۆڤارەكانی (هیوا)و (هەتاو)ی بۆ دەهاتن سەرەڕای گۆڤاری (رۆژی نوێ‌) هەفتەنامەی (كوردستان) ئەم هەلومەرجە فەرهەنگییە كاركردێكی زۆری لەسەر من هەبوو لە بەهاری ساڵی (1962) یان ( 1963)دا، كە هێشتا نەگەیشتبوومە تەمەنی دوازدە ساڵان دەستمكرد بە نووسینی (رۆژنامەیەك)و ناوملێنابوو (لادێ‌) ئەگەرچی ناوی رۆژنامە بوو، بەڵام هەفتەی دوو سێ‌ دانەیەكم لێبڵاودەكردەوە. هێندەی لەبیرمبێ‌ سەرجەم (50 – 60) ژمارەیەكم لێبڵاودەكردەوە. رۆژنامەكە لە یەك پەڕە كاغەز پێكهاتبوو، واتە دوولاپەڕە، كە لە دەفتەری نووسینی خوێندنگەكەم دەمدڕی و لە سەری دەمنووسی(28). جگەلەوەش هەر كاك فەرهاد شاكەلی لەبارەی ناوەڕۆك و ئەوبابەتانەوە، كە لە رۆژنامەی (لادێ‌)دا بڵاویكردووەتەوە زۆر بەئەمانەتەوەو لەمبارەیەوە دەنووسێت: ((ناوەڕۆكەكەشی زیاتر دەنگوباسی ماڵی خۆمان و هەندێكیش دەنگوباسی گوندەكانی سەیدە و شاكەل و دێبنە. لەوەیش زیاتر هەندێ‌ قسەی سیاسی و كوردایەتیم تێدادەنووسی، وەك بژی كوردستان، چەند جارێكیش بە خەتێكی گەورە دەمنووسی:(ئازادی بۆ عوسمان سەبری و هاوڕێكانی) ئەمە لاساییكردنەوەی رۆژنامەی (خەبات)و (رۆژی نوێ‌) بوو، كە بەهۆی گیرانی هەندێ‌ تێكۆشەری كوردی سووریاوە لەلایەن رژێمی ئەوسای سووریاوە دەیاننووسی..))، بەجۆرێك ئەم رۆژنامە دەستنووسە و لەلایەن فەرهاد شاكەلییەوە، لە گوندی شاكەلی ئەودەمانەدا تا ساڵی ( 1963) بەردەوام بووە(29).
سەبارت بە ساڵی دواتر و دوای وەستانی رۆژنامەی دەستنووسی (لادێ‌) هاوكات فەرهاد شاكەلی باس لەوەشدەكات، كە لە بەهاری ساڵی (1963)دا، كەوتووەتە بڵاوكردنەوەی گۆڤارێكی دەستنووسیتر بەناوی (بەهار)ەوە و ژمارەی لاپەڕەكانی بەسەریەكەوە نزیكەی (10 - 12) لاپەڕە بووە، هەروەها لەبارەی ناوەڕۆك و بابەتەكانی نێو رۆژنامەكەیەوە فەرهاد شاكەلی نووسیویەتی: ((زۆربەی بابەتەكان خۆم دەمنووسی وەك لاساییكردنەوەی گۆڤاری كوردی ئەوسەردەمە لەهەموو ژمارەیەكدا گۆشەی (بۆ پێكەنین)، (ئایادەزانیت)و دەنگوباس و شتی لەو بابەتەی تێدابوو..))، جگەلە هەموو ئەوانەش باس لەوەش دەكات، كە تەنها (3 - 4) ژمارەی لێبڵاوكردووەتەوە و هاوكات یەك دوو ژمارەیەكیشی كەوتووەتە هاوینی ساڵی (1963)ەوە، وەك ئەوەی لەبڕگەیەكیتردا نووسیویەتی كاتێك: (( بەعس هێرشێكی سەختی كردەسەر كوردستان هەندێ‌ لە نووسینەكان لەبەرئەوە سیاسی بوون. دەنگوباسی گوندەكانی گەرمیان (بەتایبەتی بۆردومانی گوندی ژاڵەی حاجی قادر لە دەنگوباسە گرنگەكان بوو..))، هەروەها لەبارەی ئەوكەسانەشەوە، كە بەزۆریی یارمەتیاندابێ‌ و تاڕادەیەك، بەبەردەوامیی پشتگیریان لێكردبێت، بۆئەوەی لەسەر ئەم چالاكییە رووناكبیریی و رۆژنامەوانییەی بەردەوامبێت، هەروەكو خۆی دەیگێڕێتەوە بەزۆریی ئەو كادیر و پێشمەرگانە بوونە، كە بەزۆریی بە ناوچەكە و بە گوندەكانی گەرمیانی ئەوكاتەدا لە جەولەكردنی بەردەوامدابوونە وەك ئەوەی هەر لەمبارەیەشەوە و لە درێژەی دەستنووسەكەیدا ئاماژەی بۆ ئەوەشكردووە بەوەی: ((ئەو بەهار و هاوینە كادیرانی پارتی بەگوندەكاندا دەگەڕان و خەڵكیان بۆ پارتی رێكدەخست. دوو لەو كادیرانە كە زۆر پشتگیری منیان دەكرد و هانیاندەدام بۆ بڵاوبوونەوەی رۆژنامە و گۆڤارەكانم: مەلا یاسین كە چەمچەماڵی بوو، هەروەهایش عەبدوڵڵای بابا عەلی كە بەناوە حیزبییەكەی بە (نالە) ناسرابوو. ئەوان كاغەز و قەڵەم و مەرەكەبیان دەدامێ‌ و ژمارەكانیان دەخوێندەوە و پێشنیاری چاككردن و پێشخستنیان بۆ دەكردم..))(30).
كەچی بەماوەیەك دوای فەرهاد شاكەلی و بەهەمان تەرزی كاری نووسین و رۆژنامەوانی كوردی لە سنووری گەرمیاندا، لەتیف هەڵمەتی شاعیر (1947)(31)یش لە شاری كفری ئەوكاتەدا و بەتایبەتی لە ماوەی ساڵانی (1967 - 1968)دا، ئەمیش گۆڤارێكی دەستنووسی بەناوی (گۆڤاری بەرزنجە)ەوە، لە شاری كفریدا ئەوكاتەدا بڵاوكردووەتەوەو بەزۆریی پرۆژەكەی ئەمیش بەسەریەكەوە پێكهاتووە لە گۆڤارێكی رووناكبیری گشتیی و شانبەشانی ئەوەش توانیویەتی زیاد لە (15) پازدە ژمارەی لێدەربكات، هەروەها هەموو ئەوانەشی، كە لەو بڵاوكراوە یان (گۆڤاری بەرزنجە)ی لەتیف هەڵمەتی شاعیردا بابەت و نووسینی خۆیانیان بۆ ناردبێت بۆ بڵاوكردنەوەو هاوكاری بەردەوامیانكردبێت، بەمەبەستی درێژەدان بە دەركردن و بڵاوكردنەوەی گۆڤارەكەی بەزۆریی بریتیبوونلە كەسانی وەك: ئەحمەد شاكەلی، لەتیف هەڵمەت و فەرهاد شاكەلی (ئەنوەر شاكەلی) بوون و تەنانەت لە نامەیەكی دەستنووسیدا ئەنوەر شاكەلی (فەرهاد)، كە لە رێكەوتی (2ی حوزەیرانی 1967)دا بۆ: (( گۆڤاری بەرزنجە))و لەتیف هەڵمەتی شاعیری نووسیوەو هاوكات بە لەتیف مەحموود محەمەد بەرزنجی ناویهێناوە، بەجۆرێك تائێستاو وەكو خۆی بە پارێزراویی، كە لە ئەرشیفی لەتیف هەڵمەتدا ماوەتەوە، بەزۆریی ناوەڕۆكەكەی سەبارەت بە (گۆڤاری بەرزنجە)یە و بە بۆنەی دەرچوون و بڵاوكردنەوەیەوە پیرۆزبایی و دەستخۆشی خۆی لە لەتیف هەڵمەت كردووە(32).
هاوكات ئەحمەد شاكەلیش، كە لەودەمانەدا خوێندكاری قۆناغی: ((پەیمانگە و خانەی مامۆستایانی سەرەتایی- كەركووك - معهد و دار المعلمین الابتدائیە / كركوك)) بووە، ئەمیش لای خۆیەوە و تەنانەت لە نامەیەكی دەستنووسی خۆیدا، كە لە رێككەوتی (18/ 11/ 1968)دا، لە شاری كەركووكەوە بۆ لەتیف هەڵمەتی شاعیری ناردووە، بەهەمانشێوەی ئەنوەر شاكەلی هاوڕێی، سەبارەت بە (گۆڤاری بەرزنجە)و بۆ لەتیف هەڵمەت نووسیویەتی وەك لەبڕگەیەكیدا هاتووە: ((گۆڤارەكەت گەیشت بەڵێ‌ دڵشادم كە ئەوەندە ئازای بەبێ‌ ترس دەڵێی: لە خۆشی كوردایەتی و لە كانگای خەباتەوە.. تاد)). پاشان هەر لە درێژەی نامەكیتریدا و بۆ لەتیف هەڵمەتی شاعیر و خاوەنی (گۆڤاری بەرزنجە) زۆر بەڕاشكاوییەوە دەنووسێت: ((نامەی وێژەیی نە گۆڤارەكەی تۆیە و نە دێڕەكانی من، بەڵكو دەبێ‌ دووربێ‌ لە وشەی ئینشائی..)). دوا بەدوای ئەمەو لە بڕگەی نامەیەكیتریشیدا پێ‌ لە سەر ئەوە دادەگرێت و ئەوە رووندەكاتەوە بەوەی كە: (( تۆش باوەڕت بەوە هەیە كە وێژەكەمان دواكەوتووە، چونكە خۆت بەڕوونیی نووسیوتە: ساڤل انتڤر میلاد زرادشت پانی. لیوقد النیران فی تلك المعابد المندپرە ولیكمل كتابه الخالد (ئاوێستا) لكی یصل الادب الكردی الی السواحل التی بلغتها الاداب العالمیە))(33).
هاوكات لەتیف هەڵمەتی شاعیر وەك وەڵامدانەوەیەك كاتێك بۆ ئەحمەد شاكەلی دەنووسێت، بە هەستێكی كوردانەوە بۆی دەنووسێت: (( برای بەریزم كاك ئەحمەد شاكەلی: دەبێ‌ ئەوەبزانی، رق و كینە ئاگرێكە هەموو جوانییەك دەسوتێنێ‌، پێویستە لە پەرستگای خۆشەویستیا بە ئاوازی خۆشەویستی بیكوژێنینەوە.. پێویستە دڵمان پڕكەین لە خۆشەویستی.. خۆشەویستی ئاڵای منە.. برایەتی بەستەی منە.. كوردایەتی رێگای منە.. مرۆڤایەتی مەبەستی هەمیشەیمە.. 29/ 11/ 1968..))(34).
هەر لەهەمانماوەشدا و لەنێوان ساڵانی (1966 - 1967)دا لە گوندی (دێبنە)ی نزیك بە شاری كەلاری ئەمڕۆ هەر مامۆستا ئەحمەد شاكەلی (1948)(35) وەك خۆی باسی لێوەدەكات، بڵاوكراوەیەكی دەستنووسی بە هەردوو زمانی كوردی و عەرەبی بەناوی (هەللولیا)ەوە بڵاوكردووەتەوە، ناوەكەشی لە ناوی وشەیەكی سەرەنجڕاكێشی ناو رۆمانێكی بیانییەوە وەرگیراوە كە لەودەمانەدا ئەوان خوێندوویانەتەوە كە بەمانای (بەخێرهاتن) هاتووە و تێكڕای ژمارەی لاپەڕەكانی بڵاوكراوەی (هەللولیا) كە لەنێوان (4 - 8) لاپەڕەی مام ناوەنجیدا بــووە و نزیكەی (8) ژمارەی دەستنووسی لێبڵاوكراوەتەوە، بەڵام لەبارەی ئەوانەشی كە بەزۆریی لەم بڵاوكراوەیەدا نووسینیان بڵاوكردبێتەوە، هەر ئەحمەد شاكەلی دەڵێت: ((هەموو شاكەلییەكان تیایدا دەماننووسی)) بەتایبەتی هەریەك لە: ((ئەمجەد شاكەلی و شێخ محەمەدی شێخ ئەحمەد شاكەلی))، جگەلەوەش بەزۆریی دەنگوباس و هەواڵی ناوچەكە و بارودۆخی كشتوكاڵ و قسەكردن لەسەر مەسەلەی كوردایەتی و باسكردنی ئەزموون و تەجرووبەی كەسایەتی و نووسەرە جیهانییەكان لەوانە: ژیان و سەربردەی هونەرمەند و ئەكتەری ناسراوی فەرەنسی ئەلان دیلۆن (alan delon )، شۆرشگێڕی ناسراوی وڵاتی كوبای بەڕەسەن ئەرجەنتینی، كە ئەوان زۆر پێی كاریگەر و سەرسامبوون واتە ئەرنستۆ ئەرنستیكۆ گیڤارا - تشـــێ‌ گیڤارا (14/ 6 / 1928 – 19 /10 / 1967)، هەروەها زۆرێك لە كەسایەتی و نووسەرە كوردەكان لەوانە: مامۆستا شاكیر فەتاح (1914- 1988)، وێڕای بایەخدان بە مێژووی شارەكان، بەتایبەتی شارە كوردییەكان لەوانە شاری خانەقین، كە لە یەكێك لەژمارەكانیدا بایەخێكی بەرچاومان پێدابوو سەرەڕای گەلێك بابەتیدی كە بە هەردوو زمانی كوردی و عەرەبی لە بڵاوكراوەی (هەللولیا)دا دەخوێندرانەوە، شانبەشانی ئەوانەش بایەخدان بە گۆشەی تایبەتی لەوانە گۆشەی: ئایادەزانیت؟ پاشان بڵاوكردنەوەی وێنەی كاریكاتێری جۆربەجۆر كە هەر بەدەست دەكێشران و دواتر لە زۆربەی ژمارەكانیدا بڵاودەكرانەوە.. تاد. كەچی بڵاوكراوەی دەستنووسی: (هەللولیا) وەك ئەوەی ئەحمەد شاكەلی باسی لێوەدەكات و دەڵێت: بەداخەوە كۆتاییەكی زۆر تەراژیدی و ناخۆشی هەبوو، بۆ ئێمەی لاو كە هێشتا تازەبوو دەستماندابووە نووسین و ناوبەناو بڵاوكردنەوە، بەوەی هەموو ژمارەكانی بە ئاگاداری نووسەر كاك ئەمجەد شاكەلی و بە بەرچاوی هەردووكمانەوە، لەلایەن كەسێكی بەتەمەنتر و بەساڵاچووتری ئەوكاتەوە، كە ئەمان وەك دوو لاوی ئەودەمانە زۆر رووی چەندوچوونكردنیان لەگەڵیدا نەبووە و تەنانەت ئێستاش حەز بەناوهێنانی ناكەن، كۆكراوەتەوە و لە سووچی دیوارێكی گوندی شاكەلی ئەوكاتەدا بە تەڵە شقارتەیەك كراوەتە خۆراكی ئاگردان و سووتێنراوە(36).
جگەلەو بڵاوكراوەیەی سنووری كەلاری ئەوكاتە لە ساڵی (1968)دا گۆڤارێكیتری رووناكبیری گشتیی بەناوی (شەپۆلەكان)ەوەو لە شاری كفریدا بەشێوازی دەستنووس كە تەنها دوو ژمارەی لێبڵاوكراوەتەوە و بەزۆریی بە دەستخەتی سیروانی حاجی ئەمین رەباتی كە ئێستا لە ئەوروپا دەژی نووسراونەتەوە، لەمماوەیەدا دەرچووە، بەپێی گێڕانەوەی لەتیف هەڵمەتی شاعیر ژمارەی یەكەمی بەسەریەكەوە تەنها (30)دانە (نسخە)ی لێبڵاوكراوەتەوە و تاڕادەیەك توانراوە بە شار و ناوچەكەدا بەشێوازی دەستاودەست بڵاوبكرێتەوە، ئەوانەشی كە بەزۆریی نووسین و بابەتی جۆربەجۆری رووناكبیری خۆیانیان تیابڵاوكردبێتەوە، بەزۆریی بریتیبوونلە لاوان و دەستەی رووناكبیرانی ئەوماوەیەی وەك: ((كەنعان مەدحەت، عەلی عەبدوڵڵا ئەحمەد (مامۆستا عەلی پەرلەمان)، لەتیف هەڵمەت، غازی سالاری كارێزی كە ئێستا پارێزەرە، محەمەد داماو )). بەڵام ئەمەی دواییان لەو ماوەیەدا بەناوی محەمەد بێكراس (1947- 2005)(37)ەوە دەستیداوەتە نووسین و ناوبەناو بڵاوكردنەوە. لەڕووی نووسین و ناوەڕۆكیشەوە لەتیف هەڵەت دەڵێت: ((وتار و نووسین بوو، شیعر بوو، لێكۆلینەوە بوو، نوكتە بوو، گۆوارێكی هەمەڕەنگ بوو، تەنانەت هەندێ‌ پارچە شیعری شاعیرانی كلاسیكی كوردیشمان تێئاخنی بوو))(38). بۆ ساڵی دواتریش واتا لە ساڵی 1969دا و هەر لە شاری كفری ئەوكاتەدا، گۆڤارێكیتری دەستنووس كە لە قەوارەی دەفتەرێكی (30) لاپەڕەییدا بووە و بەناوی (باوەشاسوار)ەوە بڵاوكراوەتەوە، بەسەریەكەوە توانراوە تــــــــەنها (2 - 3) ژمارەی لێدەربكرێت و لەلایەن چەند شاعیر و رووناكبیرێكی لاوی خوێندەواری وەك:((فەرهاد شاكەلی، لەتیف هەڵمەت و كەنعان مەدحەت، عەبدوڵڵا سابیر، عەلی عەبدوڵڵا ئەحمەد، محەمەد ئەحمەد رەشید (داماو)..))ەوە بڵاوكراوەتەوە، بەڕادەیەكی زیاتر ئەمەشیان بریتیبووەلە گۆڤارێكی ئەدەبی، رووناكبیری گشتی و بەزۆریی هەر خۆیان نووسین و شیعر و بابەتیان تیابڵاو كردووەتەوە بۆنموونە: لە ژمارەی یەكەمیدا و وەكو خۆی بۆمان دەگێڕێتەوە، نووسینێكی لەتیف هەڵمەتی شاعیری تیابڵاوكراوەتەوە بەناونیشانی: ((ئەدەب بۆ ئەدەبە و هونەر بۆ هونەر))، سەرەڕای شیعرێكی غازی سالاری كارێزی وەكو خۆی دەڵێت: زیاتر شیعرێكی ستوونی سیاسی بووە و پاش ئەوەی لەتیف هەڵمەت سووكە دەسكارییەكی كرد ئەوجا لە گۆڤاری (باوەشاسوار)دا بڵاوكرایەوە(39)، بەڵام دكتۆر كەنعان مەدحەتیش بەزۆریی بە بڵاوكردنەوەی شیعر نووسینی لە (گۆڤاری باوەشاسوار) بڵاوكردووەتەوە(40). هەر وەك خۆشی لە پێشەكی دیوانە شیعری: ((گەڕان لە بەهجەت حیكمەت)دا ناوی گۆڤاری باوەشاسواری هێناوە و خۆشی نووسینی تیابڵاوكردووەتەوە (41)، هەروەها دكتۆر كەنعان مەدحەد لەبارەی گۆڤاری باوەشاسوارەوە دەڵێت: تا ئەم ساڵانەی دواییەش كە لە وڵاتی رۆمانیا بووم، ژمارە یەكیی گۆڤاری باوەشاسوارم بەپارێزراوی لامابوو، تەنانەت لەوكاتەشدا كە بە دەستنووس بڵاوماندەكردەوە، كەوتینە هەوڵی ئەوەی لەلایەن حكومەت و دەزگا پەیوەنددارەكانی میرییەوە بەشێوازێكی فەرمی رێگەمان پێبدرێت بۆئەوەی ژمارەیتری بەدوادا بێت و بڵاوبكرێتەوە(42). ئەوەبوو ویستمان لەڕێگای هەریەك لە جەلالی میرزا كەریم و عەبدوڵڵا عەباسەوە كە ئەوكاتە ئەوان لە شاری بەغدا بوون لە حكومەت ئیجازەی بڵاوكردنەوە بۆ گۆڤاری (باوەشاسوار) وەربگرین و ئەم هەنگاوە بهێنینەجێ‌، كەچی بەپێچەوانەوە لەسەر دواكارییەكەمان رازینەبوون و ئێمەش نەمانتوانی درێژە بە بڵاوكردنەوەی بدەین (43).
دوا بەدوای ئەوانە و هەر لە ساڵی (1969)دا هەریەك لە فەرهاد شاكەلی و محەممەد حەمە ساڵح تۆفیق لە دواناوەندیی شاری كفری (2) دوو بڵاوكراوەی سەر دیوار واتە (نشرە جدرایە)یان بڵاوكردووەتەوە، ئەوەی فەرهاد شاكەلی بەناوی (جیكۆر)ەوە بووە و تەنها یەك ژمارەی لێدەركردووە و بەزۆریی بۆ بابەت و وتار و نووسینی ئەدەبی تەرخانیكردووە، ناوەكەشی بەناوی ئەو (گوند)ەوە دەستنیشانكردووە، كە شاعیری ناسراوی هاوچەرخی عێراقی بەدر شاكر ئەلسەیاب (1926- 1964) تیایدا هاتووەتەدنیاوە لە پارێزگای بەسرە، بەڵام ئەوەی دواییان، كە محەممەد حەمە ساڵح تۆفیق دەریكردووە، بەناوی (الكواكب)ەوە، بەسەریەكەوە بڵاوكراوەیەكی، ئەدەبی هەمەجۆر و تێكەڵبووە و تەنها دوو ژمارەی لێدەركردووە، بەناونیشانی: (الكواكب الاولی)و (الكواكب الپانیە)، تەنانەت بۆ درێژەدان و بۆئەوەی لەداهاتوودا ژمارەیتریشی بەدوادا بێت داواكارییەك لەڕێگای بەڕێوەبەرێتی دوا ناوەندی شاری كفرییەوە دراوەتە: ((بەڕێوەبەرایەتی پەروەردەی پارێزگای كەركووك))ی ئەوكاتە بۆئەوەی لەوبارەیەوە رەزامەندی دەرببڕێت، ئەوانیش هەرچەندە هەنگاوێكی لەم بابەتەیان پێخۆشبووە، وەك چالاكییەكی قوتابیان لەوكاتەدا، بەڵام وەكتر واشیان بەباشزانیووە، كە بەشێوازێكی تاكەكەسی نەبێت، بەڵكو وەك پرۆژەیەكی هەرەوەزی بێتەدی و كۆمەڵێك قوتابی رۆڵیان هەبێت لە دەركردن و بڵاوكردنەوەیدا(44).
هەروەها لە ساڵی (1970)یشدا هەر فەرهاد شاكەلی بڵاوكراوەیەكیتری ئەدەبی سەردیواری بە ناوی (گیڤارا)ەوە بڵاوكردووەتەوە و، یەكێك لە بابەتە بڵاوكراوەكانی وەك لەتیف هەڵمەتی شاعیر باسی لێوەدەكات، بریتیبووەلە چاوپێكەوتنێكی ئەدەبی و شیعری لەگەڵ ئەودا، بۆ نموونە لەپرسیارێكدا، كە ئاراستەی ئەو كراوە نووسراوە: (شیعری كوردی چۆن دەبینیت؟)، ئەمیش لە وەڵامی ئەوپرسیارەدا وتوویەتی: كورد شیعری نییە، تا دیوانەكەی من دەرنەچێت، واتا مەبەستی لەتیف هەڵمەتی شاعیر لە دیوانی (خوا و شارە بچكۆلەكەمان) خۆی بووە، كە بەماوەیەك دواتر و هەر لە ساڵی (1970)دا، لە چاپخانەی شیمال (الشمال) لە شاری كەركووكی ئەوكاتە بەچاپیگەیاندووە و بڵاویكردووەتەوە(45).
دوا بەدوای هەموو ئەمانە و لە ساڵی (1972)یشدا و لە: (ناوەندی كەلاری كۆن)ی ئەوكاتە، بە سەرپەرشتی مامۆستا ناسیح غەفور ئاغجەلەری، كە مامۆستای زمانی عەرەبی بووە، دوو بڵاوكراوەی سەردیوار (نشرە جداریە) وەك چالاكییەكی قوتابیانی ناوەندی كەلاری كۆنی ئەوكاتە بڵاوكراوەتەوە بەناوەكانی: (تیشك) بە زمانی كوردی و زیاتر بابەتی هەمەجۆری ئەدەبی لەخۆگرتووە، هاوكات دووەمیشیان: كە ناوی (المعرفە) بووە بە زمانی عەرەبی و بەهەمانشێوە ئەوجۆرە بابەت و نووسینانەی تیابڵاوكراوەتەوە، كە بەزۆریی لەگەڵ ئاوەز و بیركردنەوەی قوتابی قۆناغی ناوەندیدا بگونجێت بۆنموونە بابەتەكانی وەك: پەندی پێشینان، بۆ پێكەنین، شیعر و كورتە چیرۆكی جۆربەجۆر و گۆشەی ئایا دەزانی؟، ئەمەش بۆخۆی هەنگاوێك بووە بۆئەوەی خوێندكار بتوانێت زیاتر مێشكی خۆی بگوشێ‌ و نووسین و بابەتی دەوڵەمەندتر بەرهەمبهێنێت لەوقۆناغەدا(46). پوختەی لێكۆڵینەوە
لە ئەنجامی ئەم كورتە لێكۆڵینەوەی كە پێشتر خرایەڕوو سەبارەت بە: (مێژووی رۆژنامەوانی كوردی لە رۆژهەڵاتی گەرمیان و شاری خانەقیندا 1939- 1972)دا، هەرچەندە دڵنیاین لەوەی كە ئەمەیان هەنگاو و كارێكی سەراپاگیر بێت لەبواری رۆژنامەوانی گەرمیاندا، بەڵكو وەكتر زۆر بڵاوكراوە و رۆژنامەیتری جۆربەجۆر هەبووە لەمقۆناغەدا و بگرە پێشتریش لێرە و لەوێ‌ بڵاوكراونەتەوە، بەڵام دەستی ئێمەومانانی پێنەگەیشتبێت، بۆئەوەی بتۆانین ئەگەر بەناوهێنانێكیش بێت ئاماژەیان بۆبكەین و هاوكات هەموو ئەوانەشی دەستیان لە دەركردن و بڵاوكردنەوەیاندا هەبووبێت ناویانبهێنین و بەكورتیی لە هەنگاوی بەرایی و چالاكی رۆژنامەوانیان بدوێین.
سەبارەت بەو بڵاوكراوە و رۆژنامە و دەستنووسانەی كە لێرەدا و تاڕادەیەك بەكورتیی لەسەرمان نووسیووە، گەیشتووینەتە ئەو دەرئەنجامەی كە بڵێین: بەزۆریی بڵاوكراوە و رۆژنامەكانی بەشی رۆژهەڵاتی گەرمیان وەك لەپلانی لێكۆڵینەوەكەماندا دەستنیشانمانكردووە، زۆر بەسادەیی و بە هەنگاوێكی زۆر بەراییانە دەستیانپێكردووە و بەتێكڕایی زۆربەی زۆریان بەشێوازێكی نهێنی بڵاوكراونەتەوە و هەروەها تەمەنیشان بەهۆی هەستیاری و بارودۆخی ناوچەكەوە زۆر كورتبووە. بەسەریەكەوە زۆربەیان بەدەستنووسراونەتەوە و پاشان بەشێوازی دەستاودەست، بەسەر توێژی خوێندەوارانی ئەوكاتەو كۆمەڵانی خەڵكدا بڵاوكراونەتەوە. هاوكات هەموو ئەوانەشی لەگەڵ ئەم تەرزە رووناكبیریی و رۆژنامەوانیەدا رۆیشتبن و كاریانكردبێت، بەزۆریی كەسانی گەنج و كەم ئەزموون بوون لەبواری رۆژنامەوانی و هونەری رۆژنامەوانی ئەوكاتەدا. جگەلەوەش، بەهۆی هەلومەرجی جۆربەجۆرەوە نەیانتوانیوە كارێكی ئەوتۆ بكەن، بۆئەوەی خەباتی رۆژنامەوانی و هەوڵەكانیان بەباشیی ئەرشیفبكەن و لە شوێنێكی ئەمین و پارێزراودا هەڵیانبگرن، بەو ئومێدەی لەئاییندەدا سوودیان لێوەربگیرێت و هاوكات لێكۆڵینەوەی زانستیی و خوێندنەوەی وردیان لەبارەوەبكرێت.
●●●
*) پرۆفیسۆری یاریدەدەر، زانكۆی گەرمیان، كۆلێژی پەروەردە، بەشی مێژوو.
پەراوێز و سەرچاوەكان:
1. ناوی ئێران بەزۆری لەساڵی (1935)ەوە كەوتۆتە سەرنەخشەی سیاسی و بە زۆری تا ئەم قۆناغەو پێشتریش هەر بەوڵاتی فارس نێودەبرا. بڕوانە: ابراهیم خلیل احمد و خلیل علی مراد، ایران وتركیا دراسە فی التاریخ الحدیپ والمعاصر، (الموصل: 1992)، ص 15. 2. بۆ زانیاری زیاتر سەبارەت بە چالاكیەكانی (پارتی هیوا) لە سنووری گەرمیاندا، بڕوانە: ئەحمەد باوەڕ، پارتی هیوا لە كاتی دروست بوونیەوە لە شاری كەركوك تا هەڵوەشاندنەوەی لە كۆنفرانسی
كەلار دا 1937 - 1944، كەركوك (گۆڤار)، ژمارە (5) ساڵی (2000)، ل 93 – 110.
3. مستەفا نەریمان: ساڵی 1925 لە كفری لەدایك بووە، پلەكانی خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی، دواناوەندی و خانەی مامۆستایانی لەكفری و كەركووك و شاری بەغدا تەواو كردووە، لە گەلێك شوێنی وەك: كەلار، كفری، كەركووك و بەغدا مامۆستا و سەرپەرشتیاری پەروەردەیی بووە. سەرەڕای بڵاو كردنەوەو چاپكردنی چەندین كتێب، ماوەیەك ئەندامی پارتی هیوا بووەو دوای خانەنشین بوونی و تاكاتی وەفاتكردنی لە بواری رۆژنامەوانیدا كاری كردوەو لە (27 /5 / 1995)دا لە شاری بەغدا وەفاتی كردووە و لە گۆڕستانی (محەمەد سەكران) ئەسپەردەی خاك كراوە: جمال بابان، اعلام الكرد ، ج1، گ2، (اربیل: 2012)، ص 567- 568.
4. شێخ عەتای تاڵەبانی: كوڕی شێخ جەمالی شێخ محەمەد عەلی تاڵەبانی یە، ساڵی (1925) هاتۆتە دونیاوە و قۆناغی سەتایی خوێندنی لە كەركووك تەواو كردووە، بەهۆی مردنی باوكیەوە دەستی لێ‌ هەڵگرتووە، ماوەیەك ئەندامی پارتی هیوابووە و لە ساڵی (1947)ەوە پەیوەندی كردووە بەڕیزەكانی حیزبی شیوعی عێراقەوە، لە ساڵەكانی 1954 و ساڵی (1960) بەهۆی چالاكی حیزبیەوە دەستگیر كراوە و لەساڵی (1961)دا دوور خراوەتەوە بۆ بەندینخانەی عیمارە و دواتر لەسەر فەرمان و لێبووردنی عەبدولكەریم قاسم گەڕاوەتەوە كوردستان و بووە بە بەرپرسی لیژنەی قەزای كفری حیزبی شیوعی، لەساڵی (1972)دا كراوەتە بەڕێوەبەری شارەوانی كفری و لە دوای ڕاپەڕینی (1991)ەوە یەكێك بووە لە دامەزرێنەرانی (كۆمەڵەی هیوای عێراقی)، لە ڕێكەوتی (4 / 5 / 2000)دا كۆچی دوایی كردووە ینڤر: الشیخ عگا الگالبانی، ژكریات النچال فی كوردستان، (السلیمانیە: 2010)، الصفحە الاخیرە.
5. عبدالستار گاهر شریف، الجمعیات المنڤمات و الاحزاب الكردیە فی نصف قرن 1908 - 1958، (بغداد: 1989)، ص 96، الدكتور مكرم گالبانی، حیزب هیوا، مركز خاك للنشر و الاعلام، مگبعە خاك ، (السلیمانیە، 2002)، ص180 – 181.
6. مستەفا نەریمان، بیرەوەریەكانی ژیانم، دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاو كردنەوەی كوردی، دار الحریە للگباعە و النشر، (بەغدا: 1994)، ل 120، هلبین محمد امین المزوری، حیزب هیوا (الامل) 1939 – 1946 دراسە تاریخیە – سیاسیە، دار سپێرێز للگباعە و النشر، گ1، (دهوك: 2008)، ص 95.
7. حۆسێن ئیسماعیل خان دەلۆ، ناوچەی كفری لەنێوان ساڵانی 1914 – 1945، لێكۆڵینەوەیەكە لە بارو دۆخی ڕامیاری و كۆمەڵایەتی وڕۆشنبیری، بڵاوكراوەكانی كۆمەڵەی ڕووناكبیری و كۆمەڵایەتی كەركووك (83) ، (كەركوك: 2010)، ل 189 - 190.
8. دیدەنی لەگەڵ دكتۆر موكەڕەم تاڵەبانی لەڕێگەی ئاشتی شێخ عەتای تاڵەبانیەوە، سلێمانی (8/ 11 / 2013).
9. مستەفا نەریمان، ئەدیب و نووسەرانی كفری و دەور و پشتی، دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوكردنەوەی كوردی، (بەغدا: 2007)، ل ل13 – 132.، ئەحمەد باوەڕ، خەباتی سەربازێكی ون لە پەراوێزی كوردایەتی دا، ڕامان (گۆڤار)، ژمارە (180)، ساڵی 2012، ل 127- 130، حوسێن ئیسماعیل خان دەلۆ، ناوچەی كفری..، س. پ، ل 181 – 187.
10. شاكر فەتاح: شاكر میرزا فەتاح ئەحمەد ساڵی (1914) لەدایك بووە، ساڵی (1936) كۆلێژی حقوقی لە شاری بەغدا تەواو كردووە، لەو ماوەیە بەدواوە و بۆ ساڵانێكی زۆر لەدام و دەزگاكانی میری دا كاری كردوە، بەزۆری لەو شوێنانەشی كە وەزیفەی گرتبێتە دەستەوە رۆژنامە و گۆڤاری جۆر بەجۆری بەناوی ئەو شوێنانەوە بڵاو كردووەتەوە لەوانە: باسەڕە لە قادر كەرەم، رۆژنامەی چەمچەماڵ، رۆژنامەی ئاكرێ‌، رۆژنامەی خورماڵ.....، سەرەڕای لە چاپدان و بڵاو كردنەوەی دەیان كتێبی جۆر بەجۆر بۆ دواكات و لە (27 حوزەیرانی 1988)دا لە لایەن دەزگای ئەمنی شاری هەولێرەوە و لەبەر داكۆكی كردن لە مەزڵومیەتی نەتەوەكەی سەرنگون كراوە و تائێستاش هیچ سۆراخێكی نیە ینڤر: الدكتور محمد علی الصویركی، معجم اعلام الكرد فی التاریخ الاسلامی والعصر الحدیپ فی كردستان، بنكەی ژین، (السلیمانیە: 2006)، ص 339.
11. شاكر فەتاح، ئاوێنەی ژینم، یاداشتەكانی شاكر فەتاح، كۆكردنەوە و ڕێكخستنی: ئەحمەد سەید عەلی بەرزنجی، ب1، (هەولێر: 2003)، ل 328.
12. شاكر فەتاح، س. پ، ل 333.
13. مەلا ئەحمەدی مەلا قادری بانیخێڵانی: لە خانەوادەیەكی ئاینی و لە (28 / 5 / 1925)دا لە گوندی (فەقێ‌ جنە)ی سەربەشاری دەربەندیخانی ئەمڕۆ لە دایك بووە، لە تیرەی وەڵی هۆزی گەورەی جافە و خوێندنی ئایینی لەنێو بنەماڵەكەی خۆیانەوە دەست پێ‌ كردووە، هەر لەتافی لاویەوە پەیوەندی كردووە بە ڕیزەكانی حیزبی شیوعی عێراقەوە و بەدرێژایی كاری حیزبی و ڕێكخراوەیی چەندین بەرپرسیاێتی حیزبی بینیوە، لە ساڵانەی دوایی یەوە چۆتەوڵاتی سویدو دوای نەخۆشیەكی زۆر هەر لەو وڵاتەو لە زستانی (2012)دا كۆچی دوایی كردووە: ینڤر: احمد بانی خیلانی، مژكراتی، (بغداد: 2009).
14. احمد بانی خیلانی، مژكراتی، دار الرواد المزدهرە للگباعە والنشر والاعلان، (بغداد: 2009)، ص 60، رەفیق ساڵح، ئیندێكسی رۆژنامەوانی نهێنی كوردی تا چواردەی تەمووزی 1958، رۆژنامەنووس (گۆڤار)، ژمارە (1)، 22/ 4 / 2004، ل 236 .
15. احمد بانی خیلانی، مژكراتی، ص 60.
16. ینڤر: عزیز یاوه ر، التعلیم وفصول من تاریخ مدارس خانقین 1887 – 2007، مۆسسە حمدی للگباعە والنشر، (السلیمانیە: 2009)، ص 196، دیدەنی لەگەڵ كاك ئیبراهیم باجەڵان، (24/10 / 2013).
17. عزیز یاوه ر، المصدر السابق، ص 197.
18. قادر شێخ ڕەحیم تاڵەبانی: ساڵی (1944) لە گوندی (حاجیلەر)ی ناحیەی مەیدانی سەر بە شاری خانەقین هاتۆتە دونیاوە، قۆناغەكانی خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و دواناوەندی لە شاری خانەقین تەواو كردووە و قۆناغی زانكۆیی لە كۆلێژی ئەندازیاری (ئەندازیاری كیمیا) لە زانكۆی بەغدا درێژە پێداوەو دوای تەواوكردنی وەك ئەندازیارێك، لە كۆمپانیای (نەوتخانە)ی شاری خانەقین دامەزراوە و لە تەمەنی (49) ساڵی و لەڕێكەوتی (22ی تەمووزی 1993)دا، بەهۆی بەنەخۆشییەوە لە شاری بەغدا كۆچی دوایی كردووە و لە سەروەسیەتی خۆی لە گۆڕستانی (پاشا كۆپری) شاری خانەقین نێژراوە: نامەیەكی دەستنووسی دكتۆر ئومێد شێخ ڕەحیم تاڵەبانی، خانەقین، (26 / 10 / 2013).
19. یەحیا محەمەدڕەشید جاف: لە ساڵی (1939)دا، لە شاری خانەقین هاتۆتە دونیاوە، هەر لە تەمەنی هەشت ساڵیدا، كاتێك باوكی كۆچی دواییی كردووە، لەگەڵ خوشكێكیدا دەكەونەلای مامیان و بەزۆری ئەو پەروەردەیان دەكات، دواتریش پلەكانی خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و دواناوەندی و قۆناغی زانكۆیی (كۆلێژی یاسا)ی لە خانەقین و شاری بەغدا (1967- 1968) تەواو كردووە، لە شەستەكانی سەدەی بیستەمی ڕابردووەوە پەیوەندی كردووە بەڕیزەكانی حیزبی بەعسی عەرەبییەوە، بۆ ماوەی ساڵێكیش سەرگەرمی كاری پارێزەری بووە، تا ئەوكاتەی لە ساڵی (1970)دا، كراوەتە بەڕێوەبەری ناحیەی (نەهلە)ی سەر بە شاری ئاكرێ‌، ساڵی دواتریش پۆستی قائممقامی ئەو شارەی وەرگرتووە و ئینجا راژەكەی گوازراوەتەوەوكراوە بە قائممقامی شارەكانی باشووری عێراقی وەك: فەلوجە (1972)، ڕوتبە (1973)، هەروەها لەنێوان ساڵانی (1974 - 1975)دا، جێگری پارێزگاری دهۆك، (1975 – 1979)و ئینجا پارێزگاری دهۆك، (1979 – 1985) پارێزگاری هەولێر، (1985- 1986) سەرۆكی ئەنجومەنی جێ‌ بەجێكردنی ناوچەی ئۆتۆنۆمی، (1987- 1988) پارێزگاری واسیت، (1989 – 1991) دووبارە پارێزگای هەولێر و لە ساڵی (1991) بەدواوە، نزیكەی دووساڵی تەواو لەلایەن حكومەتی عێراقەوە دەست بەسەر دەكرێت و پاشان بەیەكجاری لە كارو وەزیفەی حكومی دووردەخرێتەوە، تا ئەوكاتەی لە ڕێكەوتی (24ی ئایاری 2013)دا، لە نەخۆشخانەی (مەڕمەڕە)ی شاری ئەستەمبووڵ، بەهۆی جەڵتەی مێشكەوە كۆچی دواییی كردووەو لەشاری سلێمانی نێژراوە. دیدەنی لەگەڵ سازگار تەهای خێزانی ناوبراو لەگەڵ كاك كەمال محەمەد ئەمین وەستا ڕەشیدی ئامۆزای، كەلار، (7 / 4 / 2014).
20. المصدر السابق، ص 198.
21. دیدەنی لەگەڵ ئیبراهیم باجەڵانی نووسەردا، خانەقین، (24/10 / 2013).
22. ئیبراهیم باجەڵان: ئیبراهیم محەمەد ئەمین كەریم لە ساڵی ( 1944)دا، لە گوندێكی سەر بە ناحیەی (قۆرەتوو)ی شاری خانەقین هاتۆتە دونیاوە، لە دوای مردنی باوكییەوەو بەتایبەتی لە ساڵی (1951)دا، خراوەتە بەرخوێندن و لە ساڵی (1958)دا، قۆناغی سەرەتایی تەواوكردووە. بەڵام لەبەر سەختی و بارودۆخی ژیان نەیتوانیوە درێژەی پێبدات، تا ئەوكاتەی لە ساڵی (1964) بەدواوە، هەر لە شاری خانەقین كتێبخانەیەكی بە ناوی (الپقافە)ەوە كردووەتەوەو تا ساڵی (1968) بەردەوام بووە، هاوكات ماوەیەك پەیوەندی كردووەتە ڕیزەكانی حیزبی شیوعی عێراقەوەو ئەندامێكی چالاكی بزوتنەوەی جووتیاران بووە لە ناوچەی بنكوورەو شاری خانەقیندا، پاشان بۆ ماوەیەك، بووە بەپەیامنێری رۆژنامەی (التێ‌خی)، سەرەڕای كاری فەرمانبەری لە فەرمانگەكانی دەوڵەتدا، تا ئێستاش بە بەردەوامی دەنووسێت و خاوەنی چەند كتێبێكی چاپكراوە بۆ زیاتر بڕوانە: جمال بابان، اعلام الكرد، الجز‌و الاول، دار اراس للگباعە والنشر، (اربیل: 2012)، ص 13- 15.
23. جەلال زەنگابادی: جەلال حسێن محەمەد ئەمین پاڵانی – لوڕستانی ساڵی 1951 لەگوندی (قەڵا)ی ناوچەی زەنگابادی سەر بەناحیەی (جەلەولا) لە دایك بووە، لەساڵی 1969 دا خانەی مامۆستایانی كەركووكی تەواوكردوە، لە ساڵی 1965ەوە دەستی بەنووسینی شیعر كردووە و لەساڵی 1967ەوە بەناوی (جەلال وەردە)ەوە دەستی بەبڵاو كردنەوە كردووە، لەگەڵ ئەوەشدا ئاشنایەتی لەگەڵ هونەرو كاری وێنە كێشاندا هەبووە وزمانەوانێكی شارەزایە تائێستاش بە بەردەوامی بەهەردوو زمانی كوردی و عەرەبی بەردەوامە لەنووسین و كۆمەڵك بەرهەمی چاپكراوی هەیە بڕوانە: حسین عارف، عشرون قصە كردیە، منشورات مجلە كاروان، (اربیل: 1985)، ص، google.iraqi writer. Comliraqiwriter Iraqi-writersfolder..
24. هەمان سەرچاوەی پێشوو، خانەقین ، 24 / 10 / 2013.
25. ئەحلام مەنسوور: ئەحلام مەنسوور عەلی ئەكبەر لە ساڵی (1951)دا، لە گەڕەكی (عەبدوڵڵا بەگ)ی شاری خانەقین هاتۆتە دونیاوەو باوكیشی ماوەیەك لە پاڵێوگەی ئەڵوەند كارمەند بووە، دایكی واتە (ڕەسمیە حاجی حمە ساڵح بەزاز) لە هۆزی گەورەی باجەڵان بووەو، پلەكانی خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی ، دواناوەندی و قۆناغی زانكۆیی لە خانەقین و شاری بەغدا تەواو كردووە، سەرڕای ئەوەی چیرۆكنووسێكی دیارو لە بواری رۆژنامەوانیشدا كاریكردووە، لە ساڵی (1986)دا، بەمەبەستی درێژەدان بە خوێندنی باڵا رووی لە فەرەنسا و زانكۆی (سۆربۆن) كردووە، بەڵام بەهۆی بارودۆخی ژیان و دەستكورتییەوە بۆی تەواو نەكراوەو دووبارە گەڕاوە تەوە عێراق، دوای ماوەیەكی زۆر لە كاری فەرمانبەری و رۆژنامەوانی، لە ساڵی (1999)دا خوێندنی ماستەری لە كۆلێژی پەروەردەی (ابن رشد)ی زانكۆی بەغدا تەواوكردووە، هاوكات نامەكەشی بە ناونیشانی (بینای هونەری چیرۆكی كوردی (1970 - 1980) بوو، لە بەرهەمە چاپكراوەكانی: كۆمەڵە چیرۆكی پرد، رۆمانی ئەڵوەن، خەون و خوێن، ئەزموون.. تاد، لەم ساڵانەی دوایشدا ماوەیەك لە شاری بەغداوە گەڕایەوە كوردستان و شاری سلێمانی و بوو بە مامۆستای زانكۆی سلێمانی و ماوەیەكیش لە رۆژنامەی (هاوڵاتی)دا كاریدەكرد، تا ئەوكاتەی لە رێكەوتی (10 / 1 / 2013) كۆچیدواییكرد و لەسەر وەسیەتی خۆی لە خانەقین ئەسپەردەی خاك كرا. بڕوانە: نامەیەكی دەستنووسی كاك ئیبراهیم باجەڵان، كە بۆ نووسەری ئەم بابەتەی ناردووە، خانەقین ( 4 /11 / 2013)، ئەحلام مەنسوور، ڕۆڤار، بڵاوكراوەیەكی رۆشنبیرییەو هەر ژمارەی تایبەتە بە داهێنەرێك، ژمارە (90)، نیسان و ئایاری 2017، ل 6 – 7، عادل گەرمیانی، ئەحلام مەنسوور و خەونەكانی داهێنەرێكی نەگبەت، شیكار (گۆڤار)، گۆڤارێكی هزری ئەكادیمی وەرزییە، پەیمانگای یەكێتی ئافرەتانی كوردستان بۆ پرسە كۆمەڵایەتییەكان دەری دەكات، ژمارە (3)، پاییزی 2013، ل 143 - 147.
26. هەمان سەرچاوەی پێشوو ، (24 / 10 / 2013).
27. فەرهاد شاكەلی: ئەنوەر شێخ محەمەدی شێخ سلێمانی شاكەلی كە بەفەرهاد شاكەلی ناسراوە ساڵی (1951) لە گوندی شاكەلی ناوچەی گەرمیان لەدایكبووە، پلەكانی خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی، دواناوەندی و قۆناغی زانكۆیی لە كفری و شاری بەغدا تەواوكردووە، لە ناوەندی شەستەكانی سەدەی بیستەمی رابردووەوە دەستی بە نووسین و بڵاو كردنەوە كردووە و، یەكەم بەرهەمی لە ساڵی (1967) لە هەفتەنامەی (دەنگوباس)دا و یەكەم دیوانە شیعری ساڵی 1973 بەناوی: (پرۆژەی كودەتایەكی نهێنی)ەوە بڵاو كردووەتەوە، لە هاوینی (1971)دا ئامادەی كۆنگرەی یەكێتی نووسەرانی كورد بووە لە هەولێر و لەهەمانساڵیشدا لەگەڵ لەتیف هەڵمەتدا بەیاننامەی شیعریی (گروپی كفری)یان راگەیاندووە، لە دامەزرێنەرانی (كۆمەڵەی ماركسی لینینی)ەو نازناوی (فەرهاد)یش ناوی نهێنی ناو ئەو رێكخراوە بووە، تائێستاش بەبەردەوامیی دەنووسێت و بەرهەمەكانی بۆ سەر گەلێك لەزمانە جیهانییەكان وەرگێڕدراون، هەروەها خاوەنی دەیان كتێبی چاپكراوە لە بوارەكانی شیعر، چیرۆك، زمان و رووناكبیریی گشتیدا، مامۆستای زانكۆیە و لە وڵاتی سوید دەژی بڕوانە: فەرهاد شاكەلی، پرۆژەی كودەتایەكی نهێنی، چ2، (كوردستان: 2000)، ل 83 - 102، حوسێن مەحمود عەلی كەلاری، شێواز لە هۆنراوەكانی فەرهاد شاكەلیدا، نامەیەكە وەك بەشێك لە پێداویستییەكانی پلەی ماستەر پێشكەش بە كۆلێژی زمانی زانكۆی كۆیە كراوە لە ئەدەبی كوردیدا، (كۆیە: 2008)، ل x-x1.
28. دەستنووسێكی تایبەتی فەرهاد شاكەلی كە بەتایبەتی بۆ نووسەری ئەم بابەتەی نووسیوە، گوندی شاكەل – كەلار، 28 / 10 / 2013.
29. نامەیەكی دەستنووسی پێشوو ، گوندی شاكەل، (28 / 10 / 2013).
30. سەرچاوەی پێشوو ، گوندی شاكەل، (28 / 10 / 2013) .
31. لەتیف هەڵمەت: لەتیف مەحموود محەمەد كەسنەزانی بەرزنجی لە ساڵی (1947)دا، لە بنەماڵیەكی ئایینی شاری كفری هاتۆتە دونیاوە، تاپۆلی سێیەمی ناوەندی خوێندووە و دواتر نەیتوانیوە درێژە بەخوێندن بدات، یەكەم بەرهەمی شیعری خۆی لە گۆڤاری رزگاری ژمارە (9)ی ساڵی 1969 دا بڵاوكردووەتەوە و یەكەم دیوانی شیعریشی بەناوی (خوا و شارە بچكۆلەكەمان)ەوە لە ساڵی (1970)دا، لە چاپخانەی (الشمال)ی شاری كەركووك بەچاپگەیاندووە، لێرە بەدواوە و تائێستا بەبەردەوامیی دەنووسێت و بڵاودەكاتەوە، شیعرەكانی بۆ سەر چەندین زمانی زیندووی جیهانی وەرگێڕدراون و خاوەنی دەیان بەرهەمی چاپكراوە لە بوارەكانی شیعر و چیرۆك و تەسەوف و رووناكبیری گشتیدا بڕوانە، لەتیف هەڵمەت و داهێنان، لە بڵاوكراوەكانی مەكتەبی راگەیاندن و رۆشنبیری حیزبی شیوعی كوردستان، ژمارە (12)، (سلێمانی: 2013)، ل 5 - 30.
32. نامەیەكی دەستنووسی ئەنوەر شاكەلی (فەرهاد شاكەلی) بۆ لەتیف هەڵمەتی شاعیر (2ی حوزەیرانی 1967).(ئەرشیفی لە تیف هەڵمەت).
33. چەند نامەیەكی دەستنووسی ئەحمەد شاكەلی بۆ لەتیف هەڵمەتی شاعیر ساڵی (1968). (ئەرشیفی لەتیف هەڵمەت).
34. دەستنووسی لەتیف هەڵمەت لە ئەرشیفی ئەحمەد شاكەلیدا و لەوەڵامی ئەونامەیەیدا، كە باسیان لە گۆڤاری بەرزنجە و گفتوگۆی ئەدەبی نێوانیان كردووە (29 / 11 / 1968).
35. ئەحمەد شاكەلی: ئەحمەد محەمەد عەبدولقادر وەكو خۆی دەڵێت: بەپێی دەستنووسێكی باوكی (شێخ محەمەدی دێبنە) لە سەعات نۆی شەوی (23 لەسەر 24ی تشرینی دووەمی 1948)دا، لە گوندی ( دەككەی سەرچەم)ی سەر بە شاری خانەقین هاتۆتە دونیاوە، پلەكانی خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی، دواناوەندی و خانەی مامۆستایانی لە شارەكانی: كەلار، كفری، خانەقین و كەركووك تەواوكردووە، لە ناوەڕاستی شەستەكانی سەدەی بیستەمی رابردووەوە دەستی بە نووسین و بڵاوكردنەوە كردووە و یەكەمین بەرهەمی خۆی لە رۆژنامەی (هاوكاری)دا بڵاوكردووەتەوە. دواتریش بە هەردوو زمانی كوردی و عەرەبی لە گۆڤار و رۆژنامەكانی وەك : هاوكاری، بەیان، روانگە, خەبات، التاخی، النور، كوردستانی نوێ‌.. تاد، نووسینەكانی خۆی هەر لە شیعر و چیرۆك و بابەتی رۆژنامەوانی و بەم ناوانەوە: (ا. الشیخ، ئەحمەد قەڵاتەبزانی، ئەحمەد شاكەلی و دارا ش)ەوە بڵاو كردووەتەوە، هەروەها لە ساڵی (1970)ەوە بووە بە ئەندامی: (یەكێتی ئەدیب و نووسەرانی كورد)، ئێستاش مامۆستای خانەنشینە و لە شاری كەلار دەژی.. بڕوانە: دەستنووسێكی تایبەتی نووسەر، كە بۆ نووسەری ئەم بابەتەی ناردووە، كەلار (4/ 11/ 2013).
36. ئەحمەد باوەڕ، چاوپێكەوتنێكی تایبەتی لەگەڵ ئەحمەد شاكەلی، تۆژەر (گۆڤار) لە بڵاوكراوەكانی پەیمانگای تەكنیكی كەلار، ژمارە (1)، هاوینی 1998، ل 37 - 42. هەروەها دیدەنییەكی نوێتر لەگەڵ ئەحمەد شاكەلی 16/ 10/ 2013.
37. محەمەد داماو (بێكراس): محەمەد ئەحمەد رەشید، لە ساڵی (1947)دا، لە شاری كفری هاتووەتە دونیاوە و، تا پۆلی دووەمی ناوەندی توانیویەتی درێژە بە خوێندن بدات، فەرهاد شاكەلی كە هاوڕێیەكی سەردەمی خوێندن و لاوی بووە لەبارەیەوە نووسیویەتی: ((یەكێك بوو لەو خوێندكارانەی هەر لەسەرەتاوە ناسیم. ئەوكوڕە بەشێوە و جلوبەرگ و روواڵەت زۆر هەژار بوو، بەڵام منیش و لەتیفیش تێگەیشتین، كە حەزی لە شیعر و ئەدەبە و هەر لەبەر ئەوەیش بووین بەدۆست.. بەداخەوە محەمەد كەمنووس بوو لەماوەی ئەو هەموو ساڵەدا، كە لەیەكەوە نزیكبووین هەمووی چەند جارێك بەرهەمی خۆی پێشاندابووم. ئاگاداریش نیم هیچی بڵاوكردبێتەوە رۆحی شاد))، لەرێكەوتی (7/ 10 / 2005) كۆچیدواییكردووە بڕوانە: فەرهاد شاكەلی، زمانی گەردەلوول و خەونی شنەبا، كۆمەڵە دیدار..، 1990 – 2010، چ2، (هەولێر: 2011)، ل 259 - 260.
38. شەمێران سلێمان، روو بەڕوو لەگەڵ لەتیف هەڵمەتدا، دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی ئاراس، (هەولێر: 2011)، ل 23 – 24، دیدەنی لەگەڵ لەتیف هەڵمەتی شاعیر( 9 /10 / 2013).
39. دیدەنی لەگەڵ غازی سالار كارێزی، كەلار، ( 20/ 10/ 2013).
40. دیدەنی لەگەڵ لەتیف هەڵمەتی شاعیر ( 9 / 10 / 2013).
41. كەنعان مەدحەت، گەڕان لە بەهجەت حیكمەت، هۆنراوە، چابخانەی ئارارات، (سوید: 1987)، ل 5.
42. دیدەنی لە گەڵ دكتۆر كەنعان مەدحەت، كفری (8 / 10 / 2013).
43. دیدەنی لەگەڵ دكتۆر كەنعان مەدحەت، كفری، (8 / 10 / 2013)، دیدەنی لەگەڵ لەتیف هەڵمەتی شاعیر (18 / 3/ 2006).
44. سەبارەت بەبڵاوكراوەی (جیكۆر)و (الكواكب) زانیارییەكانمان لە مامۆستا (محەمەد حەمە ساڵح تۆفیق)ەوە وەرگرتووە، (25/ 10 / 2013).
45. دیدەنی لەگەڵ لەتیف هەڵمەتی شاعیر، (9 /10 / 2013).
46. دیدەنی لەگەڵ عەبدوڵڵا حسەن قادر، كەلار، (25 / 10 / 2013).
Sunday, February 7, 2021
 Print