سیستمى سیاسى لە عومان و خەواریجى ئیبازى
بڕیار سەید ئەمین

سوڵتان نشینى عومان، دەوڵەتێکى عەرەبیە کە دەکەوێتە نیمچەدورگەى عەرەبیەوە. خاوەن پێگە و گرنگیەکى تایبەتە لە ڕووى جیۆسیاسى لە ناوچەکە. یەکێکە لەو دەوڵەتانەى لە نیو سەدەى ڕابردوودا لە پرسە سیاسى و ئایینییەکاندا زۆر بە وشیارانە مامەڵەى کردووە، ئەمەش بۆتە هۆى گرنگى پێدانى توێژەران و لێکۆڵەران بەو وڵاتە، بەشێوەیەک کە ئەو وڵاتە خۆى پاراستووە لە ڕووداو و ململانێى گرنگەکانى ناوچەکە و زیاتر وەک بێلایەنێک مامەڵەى کردووە. بەتایبەت لە ماوەى جەنگى سارد و ململانێى وڵاتانى عەرەبى لەگەڵ ئێران و ئەمریکا و خودى وڵاتانى عەرەبى و شۆڕشەکانى بەهارى عەرەبى. دیارترین پرسێکیش لەپاڵ سیستمى سیاسى ئەو وڵاتەدا، گوتارى ئایین و باوەڕى دانیشتوانە کە زۆرینە موسوڵمانن و پەیوەندیەکى تا ڕادەیەک جێگیریان لەگەڵ سیستمى سیاسى و دەسەڵاتى وڵاتدا دروستکردووە. هەربۆیە جێگاى خۆیەتى کە لەو گوتارە ئایینییە بکوڵرێتەوە کە هێندە لەگەڵ سیستمى سیاسیدا کۆکە و جۆرێک لە ئارامى دەرونى لە دڵى باوەڕداران دروستکردووە لەو وڵاتە.
لەڕووى سیاسییەوە سوڵتان نشینى عومان زۆرکات بەوە ناسراوە لە سیاسەتى دەرەوەدا دەوڵەتێکى (بێلایەن)ە، (دەوڵەتێکى لەبیرکراو) و (دەوڵەتێکى دابڕاو)ە. بەڵام ئەمانە هەموو کاریگەرى نەبووە لەسەر ئەوەى کە وەک دەوڵەتێکى سەقامگیر بمێنێتەوە لە ناوچەکەدا. دەسەڵاتى سیاسى لە ناوخۆدا بەشێوەى بۆماوەییە لە نێرینەوە بۆ نەوەکەى. لەو سیستمەدا سوڵتان –پاشا- دەسەڵاتى باڵاى هەیە. گەورەى دەوڵەت و دەسەڵاتى باڵا و کۆتایی وڵاتە، فەرماندەى باڵاى هێزە چەکدارەکانە، دەبێتە سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران یان کەسێک بۆ ئەو پۆستە دیارى ئەکات. هەروەها ئەندامانى ئەنجومەنى وەزیران و وەزیرەکان. دانان و لەکارلادانیشیان. هەروەها دانان و لابردنى جێگرى وەزیر و بەڕێوبەرە گشتیەکان و بەڕێوبەرانى ناوچەکان هەر لە دەسەڵاتى سوڵتانە. هەموو دادوەرە گەورەکان و دەسەڵاتى دادوەرى لەژێر دەسەڵاتى سوڵتانە، تواناى دانان و لابردن و بەخشینى هەیە. تواناى ڕاگەیاندنى حاڵەتى لەناكاوى لە وڵاتدا هەیە. دەتوانێت بەشێک لە یاساکانى وڵات دەربکات و خۆشى ڕازیبوونى لەسەر بنوێنێت. ڕێکەوتن و لێکتێگەیشتنە نێودەوڵەتیەکان ئیمزا دەکات، یان بڕیارى کۆتایی لەسەر دەدات. سەرۆکى ئەنجومەنى وەزیران هاوکارى سوڵتان دەبێ لە جێبەجێکردنى کاروبارى سیاسەتى گشتى وڵات. وەک ئەوەى لە ماددەى 44 دەستورى ئەو وڵاتەدا بەو شێوە هاتووە. هەرچى پەیوەستە بە یاسادانان، ئەنجومەنى گشتى لەو وڵاتەدا پێکدێت لە 70 ئەندام کە سوڵتان دیاریان دەکات، هەروەها ئەو دەسەڵاتەش زیاتر ڕۆڵى ڕاوێژکارى دەبینێت لەپاڵ دەسەڵاتى سوڵتاندا.
سەبارەت بە دەسەڵاتى دادوەریش هەر خودى سوڵتان ئەندامەکانى دەستنیشان دەکات. دادگاى گەورەى باڵاى وڵاتیش گەورەترین دەسەڵاتى دادوەرى وڵاتە کە لەلایەن سوڵتانەوە سەرۆکایەتى دەکرێت. وێڕاى هەموو ئەمانە لەهەمان کاتدا سەرۆکایەتى هەموو ئەنجومەن و لیژنە گرنگەکانى وڵات دەکات و سەرپەرشتى کاروبارەکانیان دەکات. ئەم جۆرە لە مامەڵەى ناوخۆیی لەوکاتەوە دەستیپێکرد کە سوڵتان (قابوس کوڕى ئەحمەد) لە ساڵى (1970ز) بەشێوەى کودەتا باوکى لەکارلادا و خۆى دەسەڵاتى گرتەدەست. ناویان لێنا (کودەتاى کۆشک)، سیاسەتى پادشایەتى-سوڵتانى- ناوخۆیی و دابڕێنراو لەڕووى دەرەکى دەستیپێکرد.
ئایینی زۆرینەى دانیشتوانى عومان ئیسلامە، لەناو ئیسلامیشدا چەندین ڕێباوەڕ و گروپى تێدایە. ڕێباوەڕى خەواریجى (ئیبازى) 75% موسوڵمانانی ئەو وڵاتە پێکدەهێنێت. وێڕاى هەبوونى (سوننە) و (شیعە). سەرەتاى دەرکەوتنی ئیبازی دەگەڕێتەوە بۆ چوار دەیەى یەکەمى سەرەتاى ئیسلام. سەردەمی راشدین ناکۆکى لەنێوان جێنشینەکانى پێغەمبەردا هاتەئاراوە و بەو هۆیەشەوە کۆمەڵێک لەناو موسوڵمانەکان بوونە خاوەنى بۆچونى تایبەت بە خۆیان و گروپى جیاوازیان جیاکردەوە و وەک جوڵانەوەیەک دژ بە دەسەڵات. ئەوانیش بریتى بوون لە (خەواریج).
بەشێوەیەکى گشتى (خەواریجەکان) بەوە دەناسرێنەوە کە هەر باوەڕدارێک بە بێباوەڕ هەژمار دەکەن ئەگەر لەگەڵ بۆچون و بیرکردنەوەى ئەواندا نەیەتەوە. (خەواریج کردار بە بەشێک لە باوەڕ دەزانن، هەرکەس پەرستشێک ئەنجام نەدات بە بێباوەڕ هەژمار دەکرێت). بەڵام خەواریجیش دابەش دەبنە سەر چەندین گروپ لەوانە: ئیبازى، ئەزاریقە و نەجدات. لە نێوان گروپەکاندا (ئیبازیەکان) زیاتر بیروباوەڕیان میانڕەوە. (عەبدوڵاى کوڕى ئیباز) دامەزرێنەرى ئەو گروپەیە. لایەنگرانى پاش چەندین سەدە کۆچیان کرد بۆ ئەو سەرزەمینەى کە لە ئێستادا بە سوڵتان نشینی عومان دەناسرێت. بەهۆى گرنگى شوێنەکە لە ڕووى جوگرافی و بازرگانیەوە لەوێ مانەوە و کردیانە سەنتەرێکى گرنگى بانگەوازى ئایینى بۆ خۆیان. لەگەڵ دەسەڵاتى خێڵەکی و سەرۆک خێڵەکاندا موتوربە بوون. گەورەترین دەسەڵاتى ئایینى سەنتەرى فەتوا و بڕیاردەرى سەرەکى خودى موفتى وڵاتە. ئەمەش جۆرێک لە سەنتەریى ئایینى دروستکردووە، مسوڵمانان دور دەخاتەوە لە پشێوى بۆچونیان لەبارەى پرسە ئایینییەکانەوە. شایەنى باسە لە زۆرینەى پرسە ئایینییەکاندا لەگەڵ زۆرینەى مسوڵمانانى (سوننە)دا هاوڕان، لە چەندین دەقى شیعریشدا ئەوەیان ڕەت کردۆتەوە خەواریج بن، بەڵکو وەک ئۆپۆزسێونێکى میانڕەو مامەڵەیان کردووە. ناویان لەخۆیان ناوە ئەهلى ڕاستى و پابەندى (اهل الحق و الاستقامە). لە هەندێک پرسى لاوەکى زیاتر لەبۆچونى (موعتەزیلەکان)ەوە نزیکن. لە پێشەنگى ئەو گروپانە بوون کە پێیان وابوو مەرج نییە خەلیفە و دەسەڵاتتدارى ئیسلامى لە (قورەیش) بێت، بەڵکو دەکرێت جگە لەوانیش بێت. ئەمەش بەخشینى ئازادى دەسەڵات و جۆرێکە لە دیموکراسیەت. بەشێوەیەک ڕاڤەى ئەو وتەیە دەکەن کە فەرمانڕەواى تەنها بۆ خودایە (الحکم الا لله) بەو مانایە کە جگە لە ڕەگەزى عەرەبى و قورەیشى هەر کەسێکى دیکە ئەگەر بەندەیەکى ڕەش پێستیش بێت ڕێگەى پێ دەدرێت ببێتە فەرمانڕەوا. لەپاش گەیشتنى (ئیبازیەکان) بە عومان جۆرێک لە یەکتێگەیشتن و یەکگرتوویی لەنێوان دەسەڵاتى ئایینى و سیاسیدا دروست بوو، بەو شێوەیەى کە سوڵتان دەبێتە خاوەنى هەردوو دەسەڵاتەکە. فەرمانڕەوایەکى سیاسى و گەورەیەکى ئایینى (زعیم دینى)، ئیبازیەکان زۆر خۆیان لە بێباوەڕکردنى بەرامبەرەکانیان دەپارێزن، پێیان وایە ئەو کەسەى کە بێباوەڕە تەنها بێباوەڕ بووە بە بەخششەکانى خودا (کفار بالنعمە)، پاداشت و سزاکەیش خودا دیارى دەکات. هەموو نوسراوە پەروەردەییە ئایینییەکان لەسەر بیروباوڕى ئیبازیە. ئاماژە بەوە دراوە کە هەموو مسوڵمانەکان براى یەکین و جەخت لەوە کراوەتەوە کە کەس نابێت بێباوەڕ بکرێت. هۆکارى مانەوە و بەردەوامى ئەو بیروباوەڕە لەو وڵاتەدا و گەشەکردنى بۆ ناوچەکانى دیکەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە باوەڕ و بێباوەڕییان نەکردووە بە پێوەر بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ بەرامبەرەکانیان. شایەنى باسە لەو وڵاتەدا سوننەکان بە چەندین گروپى جیاوازەوە دەژین و شیعەش بەڕێژەیەکى کەم دەژین. مزگەوتەکان هەموو ئەو کەسانەى بەبێ جیاوازى کۆکردۆتەوە. ئەو شێوە لە پێکەوەژیان وەک نمونە دەهێنرێتەوە لە بەرامبەر وڵاتانى دیکەى مسوڵماننشین. لە عومان هیچ پارتێکى سیاسى بوونى نییە، هەموو دەسەڵاتەکان بۆ خودى سوڵتان دەگەڕێتەوە. ئیبازیەکان کەشێکی تەندروستیان خوڵقاندووە کە دەسەڵاتى سیاسى ڕەها لەلاى سوڵتان بێت و پارێزگارى لە بیروباوەڕى هاوڵاتیانى بکات و وڵات لەهەر پشێوى و یاخیبونێکى ئایینی بپارێزێت. زۆرینەى ئاماژە و بیروباوەڕەکانیان وەک بەندى دەستورى سیاسى لەو وڵاتەدا تۆمارکراوەن و دەسەڵاتى سیاسى بۆى دەگەڕێتەوە. لەو وڵاتە دەسەڵاتى سیاسى پاڵپشتى هزرى کراوە بە میانڕەوى (ئیبازیەکان) و ئەوانیش پاڵپشتێکى توندى سوڵتانن بۆ ئارام ڕاگرتنى وڵات لەهەر کێشە و ئاژاوەیەکى ناوخۆیی. ئەمەش وایکردووە هاوڵاتیبوون لە عومان لەپێش هەموو ڕێباوەڕێکەوە بێت بەبێ جیاوازى.
87 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Saturday, February 13, 2021
زیاتر
ساتەوەختی تێڕامان
ئارام عەلی عەزیز
<رەخنەی ئەخلاقی لە دەسەڵات(1)
نووسینی: د. عەبدولكەریم سروش
وەرگێڕانی: هەڵكەوت هەورامی
ڕەخنەی ڕەخنە
هەرێم عوسمان
جەنگی ئەمەریكا و ئەفغانستان
نووسینی: نەجمەدین فارس
لەبارەی زیندانەوە
حەبیب محەمەد دەروێش
ئیخوان ئەلموسلیمین و چارەنووسی بزاوتی ئیسلامیی لە میسر
خوێندنەوەیەكی مێژوویی - سیاسییە
نووسینی: بەرزانی مەلا تەها
مێژووی رۆژنامەوانی كوردی
لە رۆژهەڵاتی گەرمیان و شاری خانەقین
1939 - 1972
نووسینی: ئەحمەد باوەڕ(*)
دیکتاتۆرەکان هەمیشە براوەن! تەنیا یەکجار دەیدۆڕێنن
ئەردەڵان فەرەجی
بیری نەتەوەیی لە بەرهەمەكانی ئەحمەد موختار جاف دا
نووسینی: هێمن عەلی حسێن
نوێگەريی..
زه‌به‌نگ به‌هادین
قورئان دەرئەنجامی خەیاڵی پەیامبەری ئیسلامە؟! گفتوگۆ لەگەڵ عبدوالکریم سروش فەیلەسوف و بیرمەندی ئیسلام
وەرگێڕانی: ڕەنج حەمە جەزا
پەیوەندی نێوان "پێناسەكردن" و هزر و بیری ناسیۆنالیستی
سەلاح بایەزیدی
وريا نەبين هەرێميش ئيوە خۆش!
ئارێز عەبدولآ
ڤایرۆسی كۆرۆنا و پڕۆسه‌ی خوێندن
پ.د. وه‌لی مه‌حمود حه‌مه‌د*
حیزبی كوردی لە نێوان بنیادنان یان كوشتنی ئایندەی نەتەوەدا!!
عەتا قەرەداخی
كاریگه‌ری هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مریكا له‌ سه‌ر توركیا
شنۆ هیرانی
ئەو تێزە ئەكادیمییانەی لە زانكۆكانی كوردستان و عێــراق و جیهانی دەرەوەدا
لەســەر (د. مستەفا زەڵمی) نووسراوان
نووسینی: عەبدوڵڵا مەلا ئەحمەد، ئەحمەدئاوایی
کوشتنی روحی ئاینەکان
حەبیب محمد دەروێش
تیشكێك بۆ سەر مێژووی(1) ئەشكەوتی كچ و كوڕ
نووسینی: كەمال نووری مەعروف
پێناسه‌كردنه‌وه‌ی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی جیهان له‌دوای كۆرۆناوه‌
نوسینی: ئان ماری سڵۆته‌ر
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نالی و چین
د. سه‌ردار عه‌زیز
ئایا لە ڕۆژئاوا ئاین و دەستەڵات تەواو لێك دابڕاون؟
ئیبراهیم مەلازادە
گۆرانی بابە: باوکێکی پاکژ لە دونیایەکی پڕپۆخڵەواتدا
مەریوان وریا قانع
فەرەنساو موسڵمانەکانی: سەرنجێکی کورت لەپەیوەندیی نێوان ئیسلام‌و تێرۆر
مەریوان وریا قانع
نوسین وسیستمی گشتگەرایی گفتوگۆ لەگەڵ كلۆد لیڤی شتراوس
سازدانی: جۆرج شاربۆنی
وەرگێڕانی: رێبوار حەسەن
كتێبی "گڵێجاڵ لە بەڵگەنامە و بیرەوەرییەكاندا"
ئامادەكردنی: كۆچ
بناغەی فەلسەفە و مەعریفی ئەدەبی كوردی
مەسعود محەمەد
ئاماەكردنی: ساكار ئەكرەم — كۆیە
ئەمریكا و كۆتایی بەرپرسیارێتی
د. سەردار عەزیز
ئاشنابوون بەئارگۆمێنتسازیی.. ئێمە لەکوێی ئارگۆمێنتسازیداین؟
هەرێم هادی
کورد و عێراق
عەتا قەرەداخی
ئایا مێژوو زانستە؟
نووسینی: ئارام مەجید شەمێرانی
له‌نێوان پزیشكی و ئابوریناسیدا (ده‌رباره‌ی ریشه‌ی كێشه‌ ئابوریه‌كان و چاره‌سه‌ر)
جیهانگیر سدیق گوڵپی
فەلسەفەی زانین لای فەیلەسوفانی یۆنانی
(سوكرات و پلاتۆن و ئەریستوتیلیس)
نووسینی: د. حسن حسین(*)
سانسۆر.. بەرهەمی بیرێکی فاشیستانەیە
فەرهاد شاکەلی
ڕوحە شەڕانییەکان
پشکۆ نەجمەدین
كورسی بۆ نەتەوە یان بۆ ئەدەب
جەبار جەمال غەریب
ئایا شەڕ حەتمییە؟
جێفری گۆردۆن
و: هیوا قۆچاڵی
عێراق و ئەمریکا: کۆتایی پشوو؟
د. سه‌ردار عه‌زیز
حیکایەتی کوردبینی کورد
حەبیب محمد دەروێش
ئەخلاقیاتی گاڵتەکردن بە ژیانی مرۆڤ
مه‌ریوان وریا قانع
دژیەكی ئایدۆلۆژیا و مۆدێرنیزم(*)
نووسینی: د. عەبدولكەریم سروش
وەرگێڕانی: موســعەب ئـەدهـەم
پڕۆسه‌ی به‌لۆنیا یان پڕۆسه‌ی وێرانکردنی خوێندنی زانکۆیی!!
عبدالقادر گڵۆمانی
ئایدۆلۆژیا وەك ئامڕاز
نووسینی: شكار یوسف حسن
ئارکۆن و ڕەخنەی عەقڵی دینی
ئەحمەد ڕەسوڵ
رەخنەی نیتشە لە ئایینی مەسیحییەت
نووسینی: هێڤی عبدالله اسماعیل
زمانی راگەیاندنی کوردی و خاڵیبوونەوە لەواتا
نەوزاد جەمال
ئیکیگای خۆتت دۆزیوەتەوە؟
لالە مدحت
پێگەیی سیاسی کورد و هێزەکانی بە هیچ ڕێژیمێك لەبن نایەت
محەممەد سلێمانی
ئێران بێلایەنێکی دۆڕاو جەنگێک فراوانتر لە قەرەباخ
د.هەردی مەهدی میکە
زمان لەنێوان ململانێی شیعر و فەلسەفەدا
مەسعود بابایی
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010