لەبارەی زیندانەوە
حەبیب محەمەد دەروێش

ئةگەرچی لە قورئاندا وشەی ( زیندان- السجن) لە چەند شوێنێک باسی هاتووە (قال رب السجن احب الي مما یدعونني اليه) سورەتی یوسف هەروەها لەسورەتی شوعەرادا هاتووە (قال لئن اتخذت الها غيري لاجعلنك من المسجونین) بەڵام پێغەمبەر درودی خوای لەسەربێت هیچ زیندانێکی نەبووە ، بۆیە ابن حزم لە کتێبی (المحلی) دا دەفەرموێت : -(ماکان لرسول الله صلی الله علیه وسلم سجن قط -هیچ کاتێک پێغەمبەر دروودی خوای لەسەر بێت زیندانی نەبووە) .
بۆیە کاتێک موسڵمانەکان سەرۆکی یەمامەیان دەستگیرکرد لە ناو مزگەوتی پێغەمبەر بەکۆڵەکەیەوە بەستیانەوە، هەروەها لە جەنگی ڕیددەدا دوو کەسی سەر بە موسەیلەمەی کەزابیان دەستگیرکرد لە ماڵی سەحابەیەکدا حەبسکرا وپاشان ئازادکران .

سەردەمی سەرەتای ئیسلام دەزگای زیندانی بەخۆیەوە نەبینیوە تاوەکو سەردەمی خەلیفە عمری کوڕی خەتاب ، کاتێک کۆمەڵگای ئیسلامی بەرفراون بوو و تاوان زیادی کرد ، بۆیە خەلیفە عمر خانوەکەی سەفوانی کوڕی ئومەیەی کڕی بە چوار هەزار دینار وکردی بە زیندان.
یەکێک لەو کەسانەی حەبسکرا لەو زیندانە شاعیرێک بوو بە ناوی (حوتەیئە-الحطيئة ) بەهۆی شیعرە هەجوەکانیەوە . دواتر دروستکردنی زیندانەکان بەشێوەیەکی فراوان دەستپێکرد بەتایبەتی لەسەردەمی ئومەوەییەکان کە ترسناکترین زیندان (زیندانی دیماس) بوو کە حەجاجی کوڕی یوسفی سەقەفی دروستیکرد لە شاری واسیت لە عێراق ، کە ئیبن جۆزی لە وەسفی ئەو زیندانەدا لە کتێبی (المنتظم) دا دەڵێت (زیندانەکە سەقفی نەبوو لە گەرمادا کاتێک زیندانیەکان خۆیان دەدایە سێبەری دیواری زیندانەکە حەرەسەکان لە قولەی پاسەوانی سەردیوارەکانەوە بەردبارانیان دەکرد بۆئەوەی بچنە بەر هەتاوە گەرمەکە ، خواردنیشیان بریتی بوو لە نانی جۆ کە خوێ و لمیان تێکەڵکردبوو ، دوای ماوەیەک لەخواردنی ئەو نانە زیندانیەکان پێستیان رەشدەبووە وەکو رەشپێستە زنجیەکان) .
مێژوونووسان دەڵێن دوای مردنی حەجاج (هەشتا) هەزار زیندانی تیادابووە کە (سی) هەزاریان ژن بوو. ئەو کەسەی لەسەردەمی ئیسلامدا زیندانەکانی رێکخست و بەرنامە ویاسا ورێسای بۆ دانا خەلیفە عمری کوڕی عبدالعزیز بوو ، رێسای تایبەتی بۆ دەرکرد کە زیندانی پیاو و ژنی جیاکردەوە و خواردنیانی وەکو خواردنی پاسەوانەکانی لێکرد ، ئەو زیندانیانەی کاریان دەکرد لە زیندان موچەی بۆ بڕینەوە ، بڕیاری دەکرد بۆ والیەکان کە دەبێت سەردانی ماڵی زیندانیەکان بکەن و لە پێویستی خێزانیەکانیان بپرسنەوە و هاوکاریان بکەن.
بەناوبانگترین زیندانیکراوەکانی بیر وڕا لە مێژوویی ئیسلامیدا ئیمام ئەبوحەنیفەی نوعمان (ت١٥٠ک) ، هەروەها ئیمام ئەحمەدی کوڕی حەنبەل (ت٢٤١ک) کە لە زینداندا جەڵدی لێدرا لەسەر مەسەلەی (خەلقی قورئاندا) ، هەروەها ئیمام شمس الدین سەرەخسی(ت٤٨٣ک) بەهۆی فەتوایەکی لەسەرئەوەی یەکێک لە کوڕە پاشاکانی ئۆزبەکستان کەنیزەکێکی ئازاد کردبوو پاشان مارەی کردبوو چاوەڕێی بەسەرچوونی عیدە شەرعیەکەی نەکردبوو ، ئەم ئیمامەش فەتوای حەرامی زەواجەکەی دابوو کە بەهۆیەوە (١٠ساڵ) زیندانیکرا ، هەروەها (ابن تیمیە) ش حەوت ساڵ زیندانی کراو ، بەشێک لە کتێبەکانی لە ناو زینداندا نوسی ، هەر لەو زیندانەشدا کۆچی دوایی کرد.
چەندین کتێبی گرنگیش لە مێژوویی ئیسلامیدا نوسراوە لە سەر زیندانەکان وشێوازی شەرعی مامەڵەکردن لەگەل زیندانیان لەوانە (قاضي القضاة ابی یوسف) لە کتێبە بەناو بانگەکەی (الخراج) کە بەشێکی تەرخانکردووە بۆ باسی زیندان وشێوازی مامەڵەکردن لە گەڵ زیندانیان ، بەڵام گرنگترین کتێبی ئەو بوارە کتێبەکەی ( صفي الدین الحلبي)ە، بەناوی (انس المسجون وراحة المحزون) ، کە باسێکی تێروتەسەلە لە سەر زیندان وچۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ زیندانیەکان ، بەشێکێشی تەرخانکردووە بۆ ژیانی ناو زیندان و ئیش وئازاری زیندانیان.
پێدەچێت دامەزراوەی زیندانەکان لە میسری کۆن پێشکەوتوو بوبێت بۆیە لە هەر شوێنێک قورئان باسی ووشەی زیندان (السجن) دەکات پەیوەستە بە میسرەوە ،، ئەڵبەتە فارس ورۆمیش ووڵاتی پێشکەوتوو وبەهێزی سەردەمی خۆیان بوون بۆیە خاوەنی سیستەمی زیندان بوون ، عەرەبەکانی پێش ئیسلام بەتایبەتی (میرنشینی مەنازیرە) لە عێراق زیندانیان هەبووە ، کە سەر بە ئیمپراتۆی فارس ساسانیەکان بوون ، هەروەها (میرنشینی غەساسینە) لەشام زیندانیان هەبووە کە سەر بە دەوڵەتی رۆم بوون .
بەشی زۆری ئەو سزا شەرعیانەی کە بە دەق هاتووە لە قورئان وسەننەتدا سزای جەستەیین ، سزای راگرتن وزیندانیکردن بە دەق لە قورئان وسوننەتدا نەهاتووە بۆیە دواتر لە گەڵ گەشەی کۆمەڵگای ئیسلامیدا سزای زیندانیکردن دەرکەوت کە بنەما شەرعیەکەی سزادانی زیندانیکردن دەگەڕێتەوە بۆ رێسای (التعازیر) کە بریتییە لەو حوکمە شەرعیانەی دەقێکی دیاریکراوی لەسەر نەهاتووە و دیاریکردنی سزاکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئیجتیهادی دادوەر.
78 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Sunday, February 7, 2021
زیاتر
مێژووی رۆژنامەوانی كوردی
لە رۆژهەڵاتی گەرمیان و شاری خانەقین
1939 - 1972
نووسینی: ئەحمەد باوەڕ(*)
دیکتاتۆرەکان هەمیشە براوەن! تەنیا یەکجار دەیدۆڕێنن
ئەردەڵان فەرەجی
بیری نەتەوەیی لە بەرهەمەكانی ئەحمەد موختار جاف دا
نووسینی: هێمن عەلی حسێن
نوێگەريی..
زه‌به‌نگ به‌هادین
قورئان دەرئەنجامی خەیاڵی پەیامبەری ئیسلامە؟! گفتوگۆ لەگەڵ عبدوالکریم سروش فەیلەسوف و بیرمەندی ئیسلام
وەرگێڕانی: ڕەنج حەمە جەزا
پەیوەندی نێوان "پێناسەكردن" و هزر و بیری ناسیۆنالیستی
سەلاح بایەزیدی
وريا نەبين هەرێميش ئيوە خۆش!
ئارێز عەبدولآ
ڤایرۆسی كۆرۆنا و پڕۆسه‌ی خوێندن
پ.د. وه‌لی مه‌حمود حه‌مه‌د*
حیزبی كوردی لە نێوان بنیادنان یان كوشتنی ئایندەی نەتەوەدا!!
عەتا قەرەداخی
كاریگه‌ری هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مریكا له‌ سه‌ر توركیا
شنۆ هیرانی
ئەو تێزە ئەكادیمییانەی لە زانكۆكانی كوردستان و عێــراق و جیهانی دەرەوەدا
لەســەر (د. مستەفا زەڵمی) نووسراوان
نووسینی: عەبدوڵڵا مەلا ئەحمەد، ئەحمەدئاوایی
کوشتنی روحی ئاینەکان
حەبیب محمد دەروێش
تیشكێك بۆ سەر مێژووی(1) ئەشكەوتی كچ و كوڕ
نووسینی: كەمال نووری مەعروف
پێناسه‌كردنه‌وه‌ی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی جیهان له‌دوای كۆرۆناوه‌
نوسینی: ئان ماری سڵۆته‌ر
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نالی و چین
د. سه‌ردار عه‌زیز
ئایا لە ڕۆژئاوا ئاین و دەستەڵات تەواو لێك دابڕاون؟
ئیبراهیم مەلازادە
گۆرانی بابە: باوکێکی پاکژ لە دونیایەکی پڕپۆخڵەواتدا
مەریوان وریا قانع
فەرەنساو موسڵمانەکانی: سەرنجێکی کورت لەپەیوەندیی نێوان ئیسلام‌و تێرۆر
مەریوان وریا قانع
نوسین وسیستمی گشتگەرایی گفتوگۆ لەگەڵ كلۆد لیڤی شتراوس
سازدانی: جۆرج شاربۆنی
وەرگێڕانی: رێبوار حەسەن
كتێبی "گڵێجاڵ لە بەڵگەنامە و بیرەوەرییەكاندا"
ئامادەكردنی: كۆچ
بناغەی فەلسەفە و مەعریفی ئەدەبی كوردی
مەسعود محەمەد
ئاماەكردنی: ساكار ئەكرەم — كۆیە
ئەمریكا و كۆتایی بەرپرسیارێتی
د. سەردار عەزیز
ئاشنابوون بەئارگۆمێنتسازیی.. ئێمە لەکوێی ئارگۆمێنتسازیداین؟
هەرێم هادی
کورد و عێراق
عەتا قەرەداخی
ئایا مێژوو زانستە؟
نووسینی: ئارام مەجید شەمێرانی
له‌نێوان پزیشكی و ئابوریناسیدا (ده‌رباره‌ی ریشه‌ی كێشه‌ ئابوریه‌كان و چاره‌سه‌ر)
جیهانگیر سدیق گوڵپی
فەلسەفەی زانین لای فەیلەسوفانی یۆنانی
(سوكرات و پلاتۆن و ئەریستوتیلیس)
نووسینی: د. حسن حسین(*)
سانسۆر.. بەرهەمی بیرێکی فاشیستانەیە
فەرهاد شاکەلی
ڕوحە شەڕانییەکان
پشکۆ نەجمەدین
كورسی بۆ نەتەوە یان بۆ ئەدەب
جەبار جەمال غەریب
ئایا شەڕ حەتمییە؟
جێفری گۆردۆن
و: هیوا قۆچاڵی
عێراق و ئەمریکا: کۆتایی پشوو؟
د. سه‌ردار عه‌زیز
حیکایەتی کوردبینی کورد
حەبیب محمد دەروێش
ئەخلاقیاتی گاڵتەکردن بە ژیانی مرۆڤ
مه‌ریوان وریا قانع
دژیەكی ئایدۆلۆژیا و مۆدێرنیزم(*)
نووسینی: د. عەبدولكەریم سروش
وەرگێڕانی: موســعەب ئـەدهـەم
پڕۆسه‌ی به‌لۆنیا یان پڕۆسه‌ی وێرانکردنی خوێندنی زانکۆیی!!
عبدالقادر گڵۆمانی
ئایدۆلۆژیا وەك ئامڕاز
نووسینی: شكار یوسف حسن
ئارکۆن و ڕەخنەی عەقڵی دینی
ئەحمەد ڕەسوڵ
رەخنەی نیتشە لە ئایینی مەسیحییەت
نووسینی: هێڤی عبدالله اسماعیل
زمانی راگەیاندنی کوردی و خاڵیبوونەوە لەواتا
نەوزاد جەمال
ئیکیگای خۆتت دۆزیوەتەوە؟
لالە مدحت
پێگەیی سیاسی کورد و هێزەکانی بە هیچ ڕێژیمێك لەبن نایەت
محەممەد سلێمانی
ئێران بێلایەنێکی دۆڕاو جەنگێک فراوانتر لە قەرەباخ
د.هەردی مەهدی میکە
زمان لەنێوان ململانێی شیعر و فەلسەفەدا
مەسعود بابایی
<رەخنەی ئەخلاقی لە دەسەڵات(1)
نووسینی: د. عەبدولكەریم سروش
وەرگێڕانی: هەڵكەوت هەورامی
ماكرۆن پشتیوانی لەبەغدا كردو هەرێمی ئاگاداركردەوە
سەرتیپ جەوهەر
جەنگی ئەمەریكا و ئەفغانستان
نووسینی: نەجمەدین فارس
كێ ئه‌و سه‌ری گه‌ردوون ده‌بینێت؟
د. جەواد بشارە
وه‌رگێڕ : تاریق كارێزی
ئیخوان ئەلموسلیمین و چارەنووسی بزاوتی ئیسلامیی لە میسر
خوێندنەوەیەكی مێژوویی - سیاسییە
نووسینی: بەرزانی مەلا تەها
سه‌ردانه‌كه‌ى كازمى چیمان پێ ده‌ڵێ؟
سەرتیپ قەشقەیی
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010