ئەو تێزە ئەكادیمییانەی لە زانكۆكانی كوردستان و عێــراق و جیهانی دەرەوەدا
لەســەر (د. مستەفا زەڵمی) نووسراوان
نووسینی: عەبدوڵڵا مەلا ئەحمەد، ئەحمەدئاوایی

هەر لە دوای سەرهەڵدانی نووسینی تێز و توێژینەوەی ئەكادیمی، نووسیـن لە سەر ژیان و بەرهەم و بیـروڕای زانایانیش سەری هەڵداوە، و لەم نێوەندەدا زانایانی كوردیش تا ئاستێك كار لە سەر ژیان و بەرهەم و بیـروڕاكانیان كراوە، لێرەدا بە كورتی باس لەو تێز و توێژینەوە ئەكادیمییانە دەكەین، كە لە سەر ژیان و بەرهەم و بیـروڕاكانی جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) نووسراون، یان لە واری نووسیـن و جێبەجێ‌ كردندان، بە تایبەتی نامەی ماستەری بەندە كە لە سەر دكتۆر زەڵـمـی و توێژینەوە قورئانییەكانی پێشكەش بە دەستەی سكوڵی زانستە ئیسلامـییەكانم كردووە، لە زانكۆی سلێمانی، و بە سەركەوتوویی پەسەند كراوە.
(1). (أُصوُل الفِقه اڵاِسلامی فِی نسیجه الـجدید، مُقارَنـَەً بِأَقوالِ اڵاُصوُلِیِّیـن):
ئەم توێژینەوەیە تێزی دكتۆرایە، كە تیایدا بیـروڕا ئوصولییەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمـیی كە لە پەڕتووكی (أُصوُل الفِقه اڵاِسلامی فِی نسیجه الـجدید)دا، هێناونی، بەراوردی كردوون، بە گوتە و بیـروڕای زانایانی تری زانستی ئوصولـی فیقهـــ، و وەك بەشێك لە داواكارییەكان بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی دكتۆرا لە (پسپۆڕایەتی زانستی ئوصولـی فیقهـــ)دا، لە لایەن خوێندكار (مەهدی مـحەمـمەد قادر) پێشكەش كراوە بە دەستەی سەرۆكایەتی (كۆلێژی زانستەكانی قورئانی پیـرۆز - بەشی ئوصولـی فیقهـــ)، لە زانكۆی (قورئانی پیـرۆز و زانستە ئیسلامـییەكان)، لە وڵاتی سودان، و توێژەر ئێستا سەرقاڵی نووسینە.
(2). (الدكتوُر مُصگفی أِبراهیم الزّلْمـی، ۆ ێ‌راۆُهُ اڵاُصوُلِیّەِ ۆ القانوُنِیّە):
ئەم توێژینەوەیە وەك بەشێك لە داواكارییەكان بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی ماستەر لە (پسپۆڕایەتی زانستی ئوصولـی فیقهـــ و یاساناسی)دا، لە لایەن خوێندكار (مەدیـحە صاڵح مەهدی) پێشكەش كراوە بە دەستەی سەرۆكایەتی كۆلێژی ئەكادیـمیای باڵا بۆ توێژینەوە زانستیی و مرۆییەكان – بەشی خوێندنی ئیسلامـیی، بۆ ساڵی خوێندنی "1433 ك – 2012ز")، بە سەرپەرشتی بەڕێز (دكتۆر موحیـی هیلال ئەلسەرحان)، و دواتر لە چاپخانەی (ڕەفا) لە شاری بەغداد، لە دووتوێی (350) لاپەڕەدا و لە ساڵی (2013)دا، چاپكراوە، و شایەنی باسە ئەم تێزە لە لایەن خودی دكتۆر مستەفا زەڵـمـییەوە نرخێنراوە و گوتەیەكی كورت و پوختی لە سەر نووسیوە و لە پێشەكییەكەیدا چاپكراوە، و بە شێوەیەكی گشتی خوێندكار توانیویەتی توێژینەوەی ورد و قوڵ و ئەكادیـمیانە لەم تێزەدا لە سەر بیـروڕا ئوصولییەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی بكات، بەڵام سەبارەت بە بیـروڕا یاساییەكانی كەموكورتی تێدا كردووە، و نەدەبوو لە ناونیشانی تێزەكەدا ووشەی (بیـروڕا یاساییەكانی) بهێنایە، و تەنها ناونیشانی (الدكتوُر مُصگفی أِبراهیم الزّلْمـی، ۆ ێ‌راۆُهُ اڵاُصوُلِیّە) بەس بوو، و لە ڕاستیدا توێژینەوەی (بیـروڕا یاساییەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی) بە سەربەخۆیی پێویستیان بە تێزێك هەیە (لە پسپۆڕایەتی یاسا)دا.
(3). (الدكتوُر مُصگفی الزّلْمـی، ۆ ێ‌راۆُهُ الفِقهِیَّەِ ۆ القانوُنِیّە):
ئەم توێژینەوەیە وەك بەشێك لە داواكارییەكان بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی ماستەر لە (پسپۆڕایەتی شەریعەتی ئیسلامیی و یاسا)دا، لە لایەن خوێندكار (ڕێدار ڕەئوف ئەحـمەد) پێشكەش كراوە بە دەستەی سەرۆكایەتی (پەیـمانگای باڵای زانستە كۆمەڵایەتییەكان– بەشی یاسای ئیسلامـیی)، لە (زانكۆی بینگۆڵ - لە وڵاتی توركیا)، و توێژەر ئێستا سەرقاڵی نووسینە.
(4). (جُهوُد الدكتوُر مُصگَفی الزَّلـمـی ۆ مَنْهَجُـهُ فِی الدِّراساتِ القُرێ‌نیَّە):
ئەم توێژینەوەیە وەك بەشێك لە داواكارییەكان بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی ماستەر لە (پسپۆڕایەتی ڕاڤەی قورئانی پیـرۆز و زانستەكانیدا)دا، لە لایەن بەندەوە پێشكەش كراوە بە دەستەی سەرۆكایەتی سكوڵی زانستە ئیسلامـییەكان، لە زانكۆی سلێمانی، بە سەرپەرشتی بەڕێز (دكتۆر ئیسماعیل موحەمـمەد جەلال)، و لە ڕۆژی (7/1/2016) تاووتوێی تێزەكە كراوە، و بە سەركەوتوویی پەسەند كراوە. ئەو بابەتانەی كە پەیوەندیدارن بە توێژینەوە قورئانییەكانەوە و بەندە لە ماستەرنامەدا توێژینەوەم دەربارە كردوون:
- (بابەتی نەسخ لە دید و تێڕوانینی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی)دا: نەسخ واتە سڕینەوەی حوكمی ئایەتێكی قورئانی پیـرۆز بە ئایەتێكی دواتر، بابەتێكە لە دێر زەمانەوە جێگای مشتومڕی زانایانی ئیسلام بووە، یەكەم زانای مسوڵمان كە ئەم بابەتەی ڕەتكردۆتەوە، و پێی وابووە نەسخ لە قورئانی پیرۆزدا بوونی نییە، زانای بەناوبانگی موعتەزیلە (ئەبوموسلیمی ئەصفەهانی) بووە، و ڕای وا بووە كە ئەگەر نەسخ بوونی هەبێت، ئەمە پەنا بەخوا نەنگییە بۆ بڕیارەكانی پەروەردگار و كەم و كورتییە بۆ تێكستەكانی قورئانی پیـرۆز، چونكە ئەگەر كەسێك ئەمڕۆ حوكمێك دابنێت و سبەینێ‌ لێی پەشیمان ببێتەوە، ئەمە كەم و كورتییە، و خودایش دوور و پاكە لە هەموو كەم و كورتییەك، واتە بوونی ناسیخ و مەنسوخ لە قورئاندا (پەنابەخوا) سەری لە كەم و كورتییەوە دەردەچێت، شایەنی باسە كە ڕاو بۆچوونەكانی(ئەبوموسلیمی ئەصفەهانی) ئەگەرچی بە سەربەخۆیی نیـن، چونكە كاتی خۆی زانایانی ئەو سەردەمە بڕیاری سوتاندنی تەفسیرەكەی ئەصفەهانییان داوە، كە بیست و دوو بەرگ بووە، بەڵام زۆریان لە دووتوێی تەفسیـری (پێشەوا فەخرەدینی ڕازی - مَفاتیحُ الغیب = التفسیـر الكبیـر)دا، هێناونی و كۆی كردونەتەوە. بێگومان یەكێك لە ڕەگەزە سەرەكییەكانی سەركەوتن لە ئیجتیهاد و فەتوادا سەرەڕای زانست و ئەزموون، بریتییە لە بوێری، و لەم بوارەیشدا جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) زۆر زانایانە و بوێرانە هاتۆتە مەیدان، و بە بەڵگەی نەقڵی و عەقڵی بڕیاری لە سەر نەبوونی نەسخ لە قورئانی پیـرۆزدا داوە و تەواوی بەڵگەكانی خۆیی لە پەڕتووكی (التبیان لِرَفْع غُموچ النسخ فِی القران)دا، بە تێروتەسەلـی هێناوە، و پێی وایە كە تەنانەت یەك ئایەتیش لە قورئانی پیـرۆزدا مەنسوخ نییە، و لەم بارەیەوە جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) دەڵێت:"دوای مۆتاڵا و بەدواداچونێكی زۆر بۆم دەركەوت كە هەڵەی زانا مسوڵمانەكان و ئیجماعیان لە سەر ئەوەی كە قورئانی پیـرۆز بەشێكی نەسخ كراوەتەوە، لێرەدا بۆم دەركەوت سەرچاوەی هەڵەكە ئەوەیە كە لە سەردەمی پێغەمبەر (د.خ) و سەحابەكانی و تابعین و تابعی تابعین، بە تەخصیصی نەصی عامیان دەگوت (نەسخ)، و بە تەقییدی نەصی موتڵەقیان دەگوت(نەسخ)، و هەروەها بە بەیانی موجـمەلیان دەگوت(نەسخ)، و بە تەدەڕوجیان دەگوت(نەسخ)، و بە ڕوخسەتیان دەگوت(نەسخ)، و بەڵام لە پاشاندا زانایانی زانستی ئوصولـی فیقهی ئیسلامیی مانای نەسخیان گۆڕی بەم جۆرە كە بریتییە لە هەڵوەشاندنەوەی حوكمێكی شەرعیی پێشووتر بە بەڵگەیەكی شەرعیی دواتر، ئینجا لە سەر ئەمە هەموو بڕیاریاندا كە (نەسخ) لە قورئانی پیـرۆزدا بوونی هەیە، و ئیستیدلالیان دەكرد بە قسەی سەحابەكان و تابعیـن و نەیاندەزانی كە مانای (نەسخ) لای سەحابە و تابعیـنەكان غەیری ئەم مەعنا تازەیەیە، و هەر بەم جۆرە هەموو زاناكانی زانستی ئوصولـی فیقهی ئیسلامیی هاوڕا بوون لە سەر ئەوەی كە زیاتر لە (250) ئایەت لە قورئانی پیـرۆزدا نەسخ كراوەتەوە!"(1).
سەبارەت بە تەنگ و چەڵەمەی چاپكردنی پەڕتوكەكە جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) دەڵێت:"دوای ئەوەی كە ماوەی سێ‌ ساڵ سەرقاڵی نووسینی ئەم پەڕتووكە بووم، تا بە بەڵگەی نەقڵی و عەقڵی بیسەلـمێنم كە یەك ئایەت لە قورئاندا نییە نەسخ كرابێتەوە بە مانای (هەڵوەشاندنەوە – ئیلغا)، و لە پاش ئەوەی كە كتێبەكەم تەواو كرد، دوو نوسخەم برد بۆ وەزارەتی ئیعلام بۆ وەرگرتنی ژمارەی سپاردن، ئەوانیش ناردبوویان بۆ وەزارەتی ئەوقاف، لە ئەوقاف لیژنەیەكیان گرت لە پێنج مەلا، كە كۆببونەوە بۆ بڕیاردان لە سەر مۆڵەتی بە چاپ گەیاندنی كتێبەكە، دوابڕیاریان ئەوە ببوو، كە پێویستە ئەم كتێبە بسوتێندرێت، بۆ ئەوەی كە نەگاتە دەست خەڵك و بڵێن: (نەسخ لە قورئانی پیـرۆزدا بوونی نییە!)". و پاشان جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) بەردەوام دەبێت لە سەر قسەكانی و دەڵێت:" دوای چوار مانگ لە وەزارەتی ئیعلام پێیان ڕاگەیاندم كە وەزارەتی ئەوقاف كتێبەكەی ڕەفز كردووە، چونكە پێچەوانەی ئیجماعی مسوڵمانانە، و بۆیە ڕێگا بە چاپكردنی نادرێت". پاشان دەڵێت: لە سەر داوای خۆم لیژنەیەك لە زانایان پێكهێنرا، بۆ تاووتوێی ئەم بابەتە، و ئەو ڕۆژەی كە كاتی كۆبوونەوەی لیژنەكە بوو، ڕۆیشتم و قورئانێكم لە گەڵ خۆم برد، و ڕووم كردە لیژنەكە و گوتـم: ئایا لە قورئاندا دوو ئایەتی دژ بە یەك هەن، كە پێكەوە كۆ نەبنەوە؟! لە وەڵامدا گوتیان: (أستغفراللّه)، منیش گوتـم: دەی بۆ نەسخیش (أستغفراللّه)، چونكە نەسخ بۆ لابردنی دژایەتی و ناكۆكی و پێچەوانەگەری (تناقچ)ـی، نێوان دوو ئایەتە، جا ئەگەر دژایەتی نەبێت، نەسخیش نییە، و پاشان گوتـم: من لە دنیادا هیچ شتێكم نییە جگە لە خانویەك كە خۆم و ماڵ و منداڵم لە شاری بەغدا تیایدا دەژین، و ئێستا بیفرۆشم بە لایەنی كەمەوە (500) ملیۆن دینار دەكات، بۆیە من بەڵێن بە خوای گەورە ئەدەم بۆ سەرجەمی زانایانی مسوڵمان لە ناوەوە و دەرەوەی عێراق هەركەسێك بیسەلـمێنێت كە دوو ئایەتی دژ بە یەك هەن لە قورئانی پیـرۆزدا و ئایەتی دواتر ئەوەی پێشووی ئیلغا كردۆتەوە بە مەبەستی نەهێشتنی دژیەكی و ناكۆكییەكە، من ئەو خانووەی لە سەر تاپۆ دەكەم! ئەوانیش لە وەڵامدا گوتیان، پانزە ڕۆژ مۆڵەتـمان بدەرێ‌، منیش گوتـم: بڕۆن مانگێك مۆڵەتتان بێت!
دواجار لەو ماوەیەدا نوسخەیەك لە كتێبەكە و عەریزەیەكیان ناردبوو بۆ (صەدام حسێن) كە مامۆستایەك لە زانكۆكەی تۆ كتێبێكی داناوە موخالیفی ئیجـماعی هەموو جیهانی ئیسلامییە، سەرۆكایەتی كۆماریش بڕیاری دەركرد بە قەدەغەی چاپكردنی كتێبەكە لە ناوەوە و دەرەوەی عێراق. شایەنی باسە دواجار جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) كتێبەكەی ناردە شاری هەولێر و لەوێ‌ چاپكرا، كە لە ژێر دەستی ڕژێمی بەغدادا نەبوو! و بە ڕاستی لەم كتێبەدا زۆر زانایانە سەرجەمی ئەو ئایەتانەی كە بانگەشەی نەسخیان بۆ دەكرێت بە ناسیخ و مەنسوخەوە خستونیەتییە ژێر لێكۆڵینەوەیەكی ورد و زانایانەوە و سەلـماندویەتی كە ئەمانە نەسخ نین و هەریەكەیان پەیوەستە بە هەل و مەرجێكی تایبەتەوە، و بەم شێوازە و بەم میتۆدە عەقڵانییە مەزنەی خۆیەوە توانیویەتی گەورەترین بەرگری لێزانانە لە قورئانی پیـرۆز بكات، كە لە سەدان پەڕتوكی ڕۆژهەڵاتناسان لەم بارەیەوە و بەتایبەتی لە بواری نەسخدا كەوتۆتە بەر ڕەخنە و توانج! شایەنی باسە لەم بابەتەدا حەز دەكەم ئاماژە بە ڕای زانایەكی تری كوردستان بكەم كە جەنابی (مامۆستا شێخ باباعەلـی كوڕی عەللامە ئیبنولقەرەداغی)یە، كە سوپاس بۆ خوا خۆیشی زانایەكی مەزن و كەم وێنەیە و هێشتا لە ژیاندایە و تا ساڵی (2004) كە خانەنشیـن بوو مامۆستامان بوو لە بەشی خوێندنی ئیسلامـیی، كۆلێجی زانستە مرۆڤایەتییەكانی زانكۆی سلێمانی، كە لە بارەی نەسخەوە ڕایەكی نزیك و هاوشێوەی ئەم ڕایەی هەیە و لە پەڕتوكی (مَباحِپ قُرێ‌نِیَّە – نڤرات جدیدە ۆ أَصیڵە فِی علوُم القرێ‌ن)دا، و لە باسی نەسخدا بە تێروتەسەلـی دەری بڕیوە، كە بیـروڕای زانایان سەبارەت بە بوونی نەسخ لە قورئانی پیـرۆزدا كە هەندێكیان نزیكەی (300) ئایەتیان بە مەنسوخ داناوە، لە كاتێكدا كە كۆی ئایەتەكانی ئەحكام لە قورئانی پیـرۆزدا (500) ئایەتن، و دواجار نزیكەی كەمتـر لە (200) ئایەتی كارپێكراو (موحكەم) دەمێننەوە، ووتە و ڕایەكی ناقۆڵا و دەردنەخواردووە(2).
لە دوا پەرەگرافی ئەم باسی نەسخەدا دەمەوێت ئاماژە بەوەیش بدەم كە یەكێك لە زانایانی وڵاتی میسر بە ناوی (دكتۆر مستەفا زەید) لە ساڵانی ڕابردوودا پەڕتوكێكی تایبەتی لە سەر نەسخ نووسی و لە سەر ئەم پەڕتووكە هەڵای زۆر نرایەوە و دواجار لەم بارەیەوە پرسیار لە دكتۆر یوسف قەڕزاوی كرا، كە ئایا ڕاستە دكتۆر مستەفا زەید گوتویەتی، تەنها چوار ئایەت لە قورئاندا هەن مەنسوخن؟ شێخی قەڕزاویش لە وەڵامدا دەڵێت: بەڵێ‌! ڕاست دەكات، بەڵكو زۆر كەمتـرە لەو ڕێژەیەش!! جا ئەگەر ئایەتە مەنسوخەكان لە چوار ئایەت كەمتـر بن! كەواتە هەر نیـن! و (هەمان ڕایەكەی جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی هەبووە)، و قسەكەی شێخی قەڕزاویش ئەوە دەگەیەنێت كە نەسخ هەر لە قوڕئاندا نییە، بەڵام لەوانەیە ئەو زاتی ئەوەی نەكردبێت كە خۆی لە قەرەی ئەم بابەتە بەو ئاشكراییە بدات! و هەروەها زانا و بیـرمەندی شەهید (مامۆستا ناصری سوبـحانی)یش، هەمان ڕای لە بواری نەسخدا هەیە، و دەمەوێت بڵێم زانایانی وڵاتی كوردەواری ئاڵاهەڵگری هەموو بیـروڕا میانڕەو ئامێز و عەقڵانییەكانی بواری هزر و شەریعەتی ئیسلامی بوون.
- (بابەتی تەڵاق و سوێندخواردن پێی و مەرجداركردنی و تەڵاقی سێ‌ بە سێ‌ و مارە بە جاش لە دید و تێڕوانینی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی)دا: تەڵاق لە لای جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) پڕۆسەیەكە بۆ پێكەوە بەستنەوە یان لێك جیاكردنەوەی ژن و مێرد، بە مەرجی بوونی جددیەت لە پڕۆسەكەدا و هەروەها بە ئامادەبوونی شایەت و لایەنە پەیوەندیدارەكان لەم پڕۆسەیەدا، و سەرجەمی ئەو پاشكۆیانەی بەستـراوون بەم پڕۆسەیەوە لە (سوێند خواردن بە تەڵاق) و (مەرجداركردنی تەڵاق) و (تەڵاقی سێ‌ بە سێ‌) و (مارە بە جاش)، و ئەوانەی ڕەتكردۆتەوە، و ئەم فەتوا و بۆچوونانەیشی بە دەیان بەڵگە و دۆكیۆمێنتی شەرعیی و یاسایی سەلـماندوون، كە لە دوو توێی پەڕتووكەكانی خۆیدا كە تایبەت بەم پرسە نووسیونی تۆماری كردوون.
(سوێند خواردن بە تەڵاق و مەرجداركردنی) لە فەتوا و بۆچوونەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمـیدا:
دكتۆر مستەفا زەڵـمـی، سەبارەت بە سوێند خواردن بە تەڵاق ڕای وایە كە ئەگەر تەڵاق لە سەر شێوازی (سوێند)، بەكار هات، ناكەوێت، - مەگەر ئەو تەڵاقە (دەسبەجێ‌: كۆتایی پێهێنراو: الـمُنَجَّز)بێت-، و هەروەها تەڵاقی (مەرجدار)یش، هـەر ناكەوێت، لە بەر ئەم هۆكارانەی لای خوارەوە: 1. شەرعزانەكان هاوڕان، كە هەر هەڵسوكەوتێكی زارەكی، یان كرداری، كە مەرجی پێوە بەستـرا، ئەوە بەتاڵە، و بڕیاردان لە سەر كەوتنی (تەڵاقی هەڵپەسێردراو - كاتێك كە هەڵپەساردنەكە هاتە دی)، ئەمە پێچەوانەی ئەو كۆكبوونەی نێوان زانایانەیە. 2. تەڵاق ترسناكتـرین هەڵسوكەوتی زارەكییە، كە مرۆڤــ پێی هەڵدەستێت، جا ئەگەر مامەڵە، یان دیاری ناردن، یان ئەم جۆرە شتانە بوو، كە مەرجی پێوە بەستـرا، ئیتر بەتاڵە، گریـمان تەڵاق مەرجێكی پێوە بەستـرا، ئەوا بەتاڵ بوونەوەی ئەم لە پێشتـرە، لەوانەی پێشوو، چونكە دزێوترین كرداری حەڵاڵە، لە لای خوای پەروەردگار، و لایەنە نێگەتیڤەكانی بەردەوام زیاترە، لە لایەنە پۆزەتیڤەكانی، لە سەر ژن و پیاو و منداڵەكانیان، وخەڵكانی تر. 3. شەرعزانانی ئیسلام هاوڕا و كۆكن، لە سەر ئەوەی كە سوێندخواردن بە غەیری خوا، و سیفاتەكانی بەتاڵە، و ئەوەی لە سەر شتی بەتاڵ بنیات بنرێت، ئەویش هـەر بەتاڵە، بۆیە ئەگەر كەسێك تەڵاقی خوارد، وەك سوێند، و سوێندەكەی كەوت، تەڵاقی پێ ناكەوێت. 4. دەبێت شەریعەت لە سەرچاوەكەیەوە وەربگیـرێت، نەك لە ئیجتیهادی شەرعزانەكان، و هەر كات گەڕاینەوە بۆ سەرچاوەی شەریعەتی ئیسلام، ئەوا هەرگیز چاومان بە (تەڵاقی هەڵپەسێردراو – الگَلاقُ الـمُـعَلّقْ)، و یان (سوێند خواردن بە تەڵاق – الْحِلْفُ بِالگَلاق)، ناكەوێت، نە لە قورئانی پیـرۆزدا، و نە لە سوننەتی پێغەمبەردا (د.خ) و نە لە فەتوا و بڕیـار و قەزاوەتی هاوەڵاندا، (خوایان لـێ‌ ڕازی بێت). 5. هەڵپەساردنی تەڵاق، و سوێند پێ خواردنی، لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەمەوییەكاندا داهێنران، ئەوكاتانەی كە دەسەڵاتدارانی خیلافەتی ئەمەوی، ئۆپۆزسیۆنی سیاسیی خیلافەتەكەیان، تۆمەتبار دەكرد، بەوەی كە پشتیوانی لە (عەلەوییەكان) دەكەن، بۆیە لە كاتی گیـرانی هەر تۆمەتبارێكی ئەم پرسە، لە بەر ئەوەی كە ئەو كاتە سزای زیندان و ڕاگرتن و ئەوانەی ئازادییەكان بەرتەسك دەكەنەوە، هێشتا كاریان پێ نەدەكرا، بۆیە پەنایان دەبردە بەر سوێنددانیان بە قورئان، بەوەی كە خیانەتیان لێ نەكەن، و نەبنە پشتیوانی بەرهەڵستكارەكانیان، كەچی دواتر دەردەكەوت، كە سوێندەكانیان خستووە، و كاریان پێ نەكردووە، بۆیە دوای ئەمە پەنایان بردە بەر ڕێگا چارەیەكی تر، كە ئەویش (تەڵاق پێ خستـن) بوو، بە (تەڵاقی هەڵپەسێردراو - الگَلاقُ الـمُـعَلّقْ)، و یان (سوێند دانیان بە تەڵاق– الْحِلْفُ بِالگَلاقُ)، و كابرای تۆمەتبار دەیگوت، ئەگەر هاوكاری ئۆپۆزسیۆن بكەم، تەڵاقی ژنەكەم كەوتبـێ، یان دەیگوت، بە تەڵاقم خیانەتتان لێ ناكەم، و نابـمە پشتیوانی بەرهەڵستكارەكانتان، جا ئەگەر كابرای تۆمەتبار لە مەیداندا درۆی لێ دەربكەوتایە، ئەوا بڕیاریان لە سەر دەدا، كە تەڵاقەكەی كەوتووە، و ئیتـر نەیاندەهێشت لە گەڵ ژنەكەیدا، بەردەوامی بە پڕۆسەی هاوسەرگیـری بدات، و لێرەوە دیاردەی (تەڵاقی هەڵپەسێردراو - الگَلاقُ الـمُـعَلّقْ)، و (سوێندخواردن بە تەڵاق - الْحِلْفُ بِالگَلاقُ)، دەركەوت، و دواتر ئەم پڕۆسەیە بووە جێگای ڕاجیایی شەرعزانان، و هەیانبوو فەتوای لە سەر ئەوە دەدا، كە (تەڵاقی هەڵپەسێردراو)، و (سوێند خواردن بە تەڵاق)، بەتاڵن، چونكە لە قوڕئان و سوننەت، و فەتوای هاوەڵاندا (خوایان لـێ‌ ڕازی بێت) نەهاتووە، و هەیانبوو ڕای وابوو كە ئەگەر مەرجی هەڵپەساردنەكە هاتە دی، یان سوێندەكەی خست، ئیتـر تەڵاقەكەیش دەكەوێت، و ئیدی لەو كاتەوە تا ئێستا ئەم ڕاجیاییە هەر بەردەوام بوو، و هەندێك پشتیگرییان لێكرد، و هەندێك دژی وەستانەوە، ئەمە لە سەر بابەت و پرسێك كە بە ڕاستیی لە شەریعەتی ئیسلامدا هیچ بنەمایەكی نییە. دیسان جێگای خۆیەتی كە لەم بابەتی سوێند خواردن بە تەڵاقدا ئاماژە بە عەقڵانییەت و لۆژیكی جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) بكرێت، كە بۆچونێكی عەقڵانییانە و گونـجاوی هەبووە لە گەڵ ژینگەی وڵاتی كوردەواریدا، چونكە سوێند خواردن بە تەڵاق لە وڵاتی كوردەواریدا بە گشتیی و لە ناوچەی هەوراماندا بە تایبەتی زۆر بە كار دەهێنرێت، و لە هەورامانی ئەمدیو (تەوێڵە) و لە هەورامانی ئەودیو (نۆتشە) بە سوێند خواردن بە تەڵاق مەشهورن، و ئەگەرچی شەریعەت بەكارهێنانی ئەم سوێندەی ڕەتكردۆتەوە و سەرزەنشتیشی كردووە، بەڵام خۆ ناكرێت ئەم هەمووە تەڵاقەیان لە سەر هەژمار بكرێت، و حاڵەتەكەیش ئەوەندە شتێكی باوە خودی جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) لە یادداشتەكانیدا باسی ئەوەی كردووە كە لە سەردەمی فەقێیەتیدا و لە زستانێكی كۆتایی سییەكانی سەدەی ڕابردوودا هێندە بەفر باریبوو كابرایەكی تەوێڵەیی وتبووی:(هەر یەرە تەڵاقەم كەوتەبۆ، خواوەن تەعالا بەشو شۆرباوێ‌ ئاویش لاو وێشۆ ناستێنە، گردش كەردێنە بە وەروە و وارنێنەش ملـمارە)، واتە:(هەر سێ‌ تەڵاقەم كەوتبـێ‌، خوای تەعالا بەشی شۆربایەك ئاوی بە لای خۆیەوە نەهێشتۆتەوە، هەمووی كردووە بە بەفر و باراندویەتی بە سەرمانادا)، ئەم ساڵیش وەك هەموومان دەزانیـن بارانێكی زۆر زۆر باری، كابرایەكی نۆتشەیی وتبووی:(تەڵاقم كەوتەبۆ، ئێساڵ ئننە واران واران، تیـر برقەكایچ سەوزێ‌ با)، واتە: (تەڵاقەم كەوتبـێ‌، ئەمساڵ ئەوەندە باران باریوە، عەمودەكانی كارەبایش سەوز دەبن). مەبەستم ئەوەیە ئەمە خوویە، و تەڵاق پڕۆسەیە، و ناكرێت پڕۆسەیەك بە بێ‌ شایەت و بێ‌ دادگا و ڕێ‌ و شوێنەكان، لە سەر خوویەكی خراپ بنیات بنرێت و بڕیاری پێ‌ دەر بكرێت. ئینجا هەر سەبارەت بە سوێند خواردن بە تەڵاق، شەرعزانانی ئیسلام هاوڕا و كۆكن، لە سەر ئەوەی كە سوێند خواردن بە غەیری خوا و سیفاتەكانی بەتاڵە، و لە نێوانیشیاندا (سوێند خواردن بە تەڵاق)، و بێگومان ئەوەی لە سەر شتی بەتاڵ بنیات بنرێت، ئەویش هـەر بەتاڵە، بۆیە ئەگەر كەسێك تەڵاقی خوارد، وەك سوێند، و سوێندەكەی كەوت، تەڵاقی پێ ناكەوێت، و دەكرێت كەفارەتی كەوتنی بدات، و هەر لەم بارەیەشەوە دەمەوێت ئەوە بگێڕمەوە كە یەكێكی تر لە زانا و موجتەهیدە كەم وێنەكانی پەروەردەی فیكر و حوجرە و خانەقاكانی هەورامان، كە جەنابی مامۆستا ناصری سوبـحانییە (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) هەمان ڕای هەبووە، كە لە دوای ئاوارەبوونی خەڵكی ناوچەی هەورامان و هەڵەبـجە بۆ دیوی ڕۆژهەڵاتی كوردستان، كابرایەك لە ئۆردوگای دزڵی تەڵاقی دەكەوێت، لەوێش دوو زانای بەرز حزوریان هەبوو، كە ئەوانیش (مامۆستا شێخ سدیق سەرگەتی)، و(مامۆستا مەلا ئەحـمەد كاكە مەحـموود) بوون، زۆر خۆیان لە قەرەی تەڵاقەكە نادەن و گومانیان زیاتر بە لای كەوتنیدا دەچێت، بۆیە دەینێرن بۆ شاری سنە و بۆ خزمەتی مامۆستا ناصری سوبـحانیی كە هێشتا شەهید نەكرا بوو، ئەویش لە وەڵامدا دەفەرموێت: تەڵاقەكەت نەكەوتووە، و نە پێویست دەكات ژنت لـێ‌ بسەنرێتەوە و نە درۆ و دەلەسەی مارە بە جاش و نە هیچ! بڕۆ كەفارەتی سوێند بدە، چونكە تۆ مەبەستت پێی سوێند بووە، و كەفارەتی سوێندیش یان نان پێدانی دە كەســی هـــەژارە، یــان بە ڕۆژوو بوونە بۆ ماوەی سێ‌ ڕۆژ، وەك قوڕئانی پیـرۆز دەفەرمــوێـت: (ڵا یُۆَاخِژُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمَانِكُمْ ۆڵكِنْ یُۆَاخِژُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِگْعَامُ عَشَرَەِ مَسَاكِینَ مِنْ أَوْسَگِ مَا تُگْعِمُونَ أَهْلِیكُمْ أَوْ كِسْۆتُهُمْ أَوْ تَحْڕیرُ رَقَبَەٍ فَمَنْ ڵمْ ێجِدْ فَصِێامُ پَڵاپَەِ أَیَّامٍ ژَلِكَ كَفَّارَەُ أَیْمَانِكُمْ إِژَا حَڵفْتُمْ ۆاحْفَڤُوا أَیْمَانَكُمْ كَژَلِكَ یُبَیِّنُ اللَّهُ ڵكُمْ ێ‌ێاتِهِ ڵعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ).
(تەڵاقی سێ‌ بە سێ‌) لە فەتوا و بۆچوونەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمـیدا: جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) ڕای لە سەر ئەوەیە كە تەڵاقی سێ‌ بە سێ‌ تەنها یەك تەڵاقی پێ‌ دەكەوێت، و سێ‌ تەڵاقەكە لە سەر بوێژەكەی هەژمار ناكرێن، و ئەم فەتوا و بۆچوونەیشی بە دەیان بەڵگە و دۆكیۆمێنتی شەرعیی سەلـماندووە، كە لە دوو توێی پەڕتووكەكانی خۆیدا تۆماری كردوون، و بێگومان ئەم پرسەیش جێگای مشتومڕێكی گەرم و دێرینی نێوان زانایانی ئیسلامە، كە زیاتر لە هەزار ساڵە پێوەی گیـرۆدەن و بە ئێستایشەوە لە سەری ڕێك نەكەوتوون و یەكلایی نەبوونەتەوە، و خودی دكتۆریش لە سەر ئەم فەتوایەی بە درێژایی مێژووی ژیانی لە لایەن كەسانی خاوەن بیـری دۆگماوە دوچاری ناوزڕاندن و دژواری زۆر بۆتەوە، بەڵام بوێرانە لە سەر ڕای شەرعییانە و عەقڵانییانە و میانەڕەو ئامێزانەی خۆی سوور بووە و هەرگیـز گوێی بە لۆمەی لۆمەكاران نەداوە.
هەر لەم بارەیەوە خودی جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) دەگێڕێتەوە و دەڵێت: یەكێك لەو پێشهاتە ناوازە و سەرسوڕهێنەرانەی كە لە ژیانـمدا دیومە ئەوەیە كە لە سەرەتای حەفتاكاندا جارێكیان یەكێك لە هاوڕێكانـم لە شاری سلێمانـییـەوە هات، بۆ شاری (بەغدا)، بە مەبەستی سەردانكردنـم، منیش لە دەرگای ماڵەوە پێشوازیم كرد، و بەڵام هەستم كرد دۆخێكی شڵەژاو و ناسروشتیی هەیە، و جۆرێك لە شپرزەیی و پەشۆكانی پێوە دیارە، و دەمارگیـری مەزهەبیی باڵی كێشاوە بە سەر عەقڵ و ئاوەز و هەستەكانیدا، و پێش ئەوەی سەلامم لـێ‌ بكات، گوتی: (خوا ماڵت كاول بكات، ڕاستە تۆ گوتوتە، كە خستنی سێ‌ تەڵاقە، تەنها یەك تەڵاقی پێ‌ دەكەوێت؟! گوتـم، نــەخێر.
گوتـی، ئەی ئەوە قسەی (ئیبـن تەیـمییەیە؟).
گوتـم، نــەخێر.
گوتـی، ئەی قسەی (شیعە ئیمامییەكانـــە؟).
گوتـم، نــەخێر.
گوتـی، ئەی كێ‌ ئەم قسەیەی كردووە؟! گوتـم: خوای پەروەردگار، لە قوڕئانی پیـرۆزدا، فەرموویەتی، و دەقی قوڕئانیش بە یەكلایی و دڵنیایی تەواو جێگیـر بووە، (قَگعِی الپُبوُت)ــە، و گوزارشت و دەلالەتی یەكلاكەرەوەیشی هەیە،(قَگعِی الدّلاڵە)یــە، وەك دەفەرموێت،(الگَّڵاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْڕیحٌ بِإِحْسَانٍ)،و دەستەواژەی (تَسْڕیحٌ بِإِحْسَانٍ)بریتییە لە جاری سێیەم. گوتـم: مامۆستا گیان، ئێوە چەندەها ساڵ وانەی زانستی ئوصوڵـی فیقهــ، دەخوێنن، و دەڵێنەوە، بەڵام بە شێوەیەكی سەرپێیـی و ڕواڵەتی توێژینەوەی دەكەن، و لێی تێ‌ ناگەن، و ناچنە قوڵایی بابەتەكەوە، و یەكێك لە یاسا و ڕێسا گشتیی و چەسپاوەكانی ئەم زانستە، ئەوەیە كە دەڵێت،(لە كاتی بوونی دەقدا، هیچ بوارێك بۆ ئیجتیهادكردن و ڕادەربڕین نامێنێتەوە).و جا لە بەردەم دەرگای ماڵەكەماندا، كابرایەكی نەخوێندەوار هەبوو، تەماتەی دەفرۆشت.
گوتـم: ئەو كابرا عەرەبە، زمانی عەرەبی دەزانێت، بەڵام خوێندنەوە و نووسیـن نازانێت، با پرسیاری لـێ‌ بكەین، كە ئایا جیاوازی لە نێوان (الـمَرّتَیْن)، و ("اڵاِپْنَتَیْن"یـــــان "العَدَدَیْن")دا، هەیە؟ ئەوا دەڵێت، بــەڵـــێ‌! لە نێوان (الـمَرّتَیْن: دوو جار)دا، كات و زەمەنێك بوونی هەیە، بەڵام لە نێوان ("اڵاِپْنَتَیْن"یـــــان "العَدَدَیْن")، و هتـــد، ... دا، كات و زەمەن بوونی نییە. جا مامۆستا كەمێك بێدەنگ بوو، و پاشان گوتـی، ئەگەر لە بەر (ئیمامی شافیعی) نەبووایە، یاخود لەبەر ئەوە نەبووایە، كە (شافیعیی مەزهەبـم)، ئەوا كارم بەو ئایەتە دەكرد!! منیش گوتـم، مامۆستا گیان، ئااااای! هاووێنەی تۆ، لە جیهانی ئیسلامەتیدا، چەندە زۆرن!!! هەر لەم بارەیەوە بەندەیش شایەتـحاڵی ئەم ڕووداوەم كە دەمەوێت وەك خۆی بیگێڕمەوە: (دوای ڕاپەڕینە جەماوەرییەكەی گەلـی كوردستان دژی ڕژێمی بەعس، بەرەی كوردستانی ئەوكات جەنابی باوكمی (مامۆستا مەلا ئەحـمەدی، ئەحـمەدئاوا)ـی، وەك قازی شەرعیی شاری هەڵەبـجە دیاریكردبوو، بۆ ئەوەی تا كاتی بنیاتنانەوەی دامەزراوەكان كــاروباری خەڵكی دەڤەرەكە بەڕێ‌ بكات، لەم كاتەدا، واتە، كۆتایی ساڵی (1991)، كە تا ساڵی (1994)ـی، خایاند، سەدان كێشەی جۆراوجۆر بە تایبەتی پرسی تەڵاق، دەهاتنە بەردەم، (مامۆستا مەلا ئەحـمەدی، ئەحـمەدئاوا)، چ لە بارەگاكەی، و چ لە ماڵەوە، جا لە پرسەكانی تایبەت بە تەڵاقدا، گوێم لە باوكم دەبوو، كە دەیفەرموو: گرفتی فڵان تەڵاقم بە پێی فەتوای (دكتۆر مستەفا زەڵمـیـی)، چارەسەر كردووە!! ئەمە سەرەتاكانی گوێ لێبوونی ناوی ئەو زاتە بوو، لە لای من، و دواتریش كە زیاتر ناوەكەی زەق بوویەوە لە لام، ئەو كاتە بوو، كە بابەتێكی تەڵاق هاتە بەردەم، جەنابی (مامۆستا مەلا ئەحـمەدی، ئەحـمەدئاوا)، كە سەرجەمی زانا ئایینییەكانی ناوچەكە لەبەر ئەوەی كە كابرا تەڵاقی سێ‌ بە سێی بە دەمدا هاتبوو، بە تەڵاقێكی كەوتوویان هەژمار كردبوو، لەو زانایانەیش وەك (مامۆستا مەلا عوسـمان عەبدولعەزیز – هەڵەبـجە)، و(مامۆستا مەلا نەجـمەدین تەها – عەنەب)، و(مامۆستا مەلا شێخ نورەددین موفتی)، و(مامۆستا شێخ سدیق سەرگەتی)، (مامۆستا مەلا ئەحـمەد كاكە مەحـموود)، كە بەڕاستی ئەمانە سەرجەمیان لە زانا هەڵكەوتوو و زۆر شارەزاكانی شەریعەتی ئیسلامیی بوون لە ناوچەكەدا، و بەڵام كە دواجار هاتە بەردەم جەنابی باوكم، تەڵاقەكەی بە نەكەوتوو هەژمار كرد، و بێگومان ئەم بڕیارەیشی بە پێی فەتوای (دكتۆر مستەفا زەڵمـیـی)، دابوو، و ئەم بابەتە بوو بە مقۆمقۆی نێوان خەڵك و زانایان، كە چۆن وا مەلایەكی سادە و بە تەنها خۆی پێچەوانەی ئەم هەمووە مەلا و عالـمە خوێندەوارانە بۆتەوە، بۆیە دواجار پەنابرایە بەر ئەوەی كە نامەیەك بنووسرێت، بۆ بەڕێز جەنابی (دكتۆر مستەفا زەڵمـیـی) كە ئەوكات نیشتەجێی شاری بەغدا بوو، تا ببێتە دادوەر و ئەم پرسە یەكلایی بكاتەوە، كە هەق لای كام جەمسەرەیانە، و دواجار وەڵامی نامە هاتەوە كە ئێستایش دەیان كەس شایەتی ئەم ڕاستییەن، كە بەڕێز جەنابی (دكتۆر مستەفا زەڵمـیـی)، نووسیبووی: لەم بابەتەدا،(مەلا ئەحـمەدی، ئەحـمەدئاوا)، لە سەر هەقە، و ئیتـر پێویست ناكات، بۆ ئەم جۆرە پرسانە ڕووبكەنە ئەم ڕێگا نائاساییشە و بگەنە بەغدا! و بۆ هەر گرفتێك بچنە لای ئەو، و ئیدی مەلا ئەحـمەدی، ئەحـمەدئاوا، بۆ پرسی تەڵاق لە جێگای منە!!
لە ڕاستیدا، ئەم پشتگیـرییەی بەڕێز جەنابی (دكتۆر مستەفا زەڵمـیـی) لە جەنابی باوكم وای كرد، هەم قورساییەكی زانستی پێ‌ ببەخشێت، بە تایبەتی لە فیقهی ئیسلامیدا، و هەم دەمكوتی ناحەزانی بكاتەوە، كە بە جۆرەها تۆمەتی ناڕەوا تۆمەتباریان دەكرد. (مارە بە جاش) لە فەتوا و بۆچوونەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمـیدا: خوای پەروەردگار لــە قورئانی پیـرۆزدا دەفەرموێت، (الگَّڵاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْڕیحٌ بِإِحْسَانٍ)، واتە: ئەو تەڵاقەی كە پیاوەكە دەتوانێت ژنەكەی بێنێتەوە لە دوای تەڵاقدان، دوو جارە، بۆ جاری سێیەم دەفەرموێت، (فَإِنْ گَلَّقَها فَلا تَحِلُّ ڵهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّی تَنْكِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ)، واتە: كەسێك بۆ جاری سێیەم ژنەكەی تەڵاق بدات، ناتوانێت بە هیچ جۆرێك بیگێڕێتەوە تاوەكوو ئەو ژنە تەڵاقدراوە (شوو) نەكاتەوە بە پیاوێكی تر، ماوەیەك لە گەڵ ئەو مێردە تازەیە بژیت و چێژی سێكسی لە یەكتـری بەرن، وەك لە فەرموودەكەی پێشەوا بوخاریدا دەفەرموێت، «حَتَّی تَژُوقِی عُسَیْڵتَهُ ۆ ێژُوقَ عُسَیْڵتَكِ»، و پاشان هەڵسان و دانیشتنی مێردە تازەكەی بزانێت و بەراوردی بكات لە گەڵ هی مێردە پێشووەكەی، ئەگەر بۆی دەركەوت كە مێردە كۆنەكەی باشتـرە، ئینجا ئەگەر ئەم مێردە تازەیەی (مرد) یان (تەڵاق)ــی، دایەوە، دروستە شوو بكاتەوە بە مێردە كۆنەكەی، ئەمە مانا و چەمكی ڕاستەقینە و شەرعییانەی ئەم شێوازە هاوسەرێتییەیە، كە بە داخەوە دوای فرت و فێڵكردن تیایدا و بە لاڕێدا بردنی مانای ئایەتەكان و مەبەستەكانیان، ناونراوەتە (مارە بە جاش!). و مەبەستیش تیایدا ئەوەیە كە لە دوای كەوتنی تەڵاقەكان ژنەكەیان بۆ شەوێك مارە دەكرد لە كابرایەكی بێگانە و بۆ سبەینێ‌ پێیان تەلاق دەدایەوە، و لە كابرای مێردیان مارە دەكردەوە، كە لە بنەمادا كارێكی لەم جۆرە لە سەردەمی نەفامیی پێش هاتنی ئاینی پیـرۆزی ئیسلامدا لە ناو عەرەبەكاندا كاری پێدەكرا، و پاشان گواستـرایەوە بۆ سەردەمی دوای ئیسلامیش، و لەم بارەیەوە ئاینی پیـرۆزی ئیسلام لە سەر زمانی پێغەمبەر (د.خ) ڕەخنەی لێگرتووە، و بەرپەرچی داوەتەوە، كە فەرموویەتـی،(ڵعَنَ اللهُ، الـمُحَلّڵ، و الـمُحَلّڵ ڵهُ : خودا نەفرەتی لە مارە بە جاشكەر، و مارە بە جاش بۆكراو، كردووە)(3) ، و هەروەها لە سونەنی ئیبـن ماجەدا، لە عوقبەی كوڕی عامیـرەوە هاتووە، كە دەڵێت: پێغەمبەر (د.خ) فەرمووی: «أَڵا أُخْبِرُكُمْ بِالتَّیْسِ الْمُسْتَعَاڕ» ، قَالُوا: بَڵی، ێا رَسُوڵ اللَّهِ، قَاڵ: «هُۆ الْمُحَلِّلُ، ڵعَنَ اللَّهُ الْمُحَلِّڵ، ۆالْمُحَلَّڵ ڵهُ»(4) ، واتە، ئایا پێتان ڕانەگەیەنـم، كە (سابرین - كەڵەگای بەكرێگیـراو)، كێیـە؟! گوتیان، بەڵێ‌، ئەی پێغەمبەری خوا (د.خ) فەرمووی، ئەو كەسەیە كە ئافرەت مارە دەكات، (مارە بە جاشكار - الْمُحَلِّڵ)، بۆ ئەوەی حەڵاڵ ببێتەوە، بۆ پیاوە كۆنەكەی، و هەروەها نەفرەتی خودا، لەو پیاوەیش بێت، كە ژنی بۆ حەڵاڵ دەكرێتەوە، (مارە بە جاش بۆ كراو - الـمُحَلّڵ ڵهُ)!
بەڵام بە هۆی ئەوەی كە سەرچاوەی بۆچونێكی لەم جۆرە زیاتر مەزهەبی ئیمامی شافعییە (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت)، و وڵاتی كوردەواری خۆمان و مەلاكانیشی وابەستەی سەرسەختی ئەم مەزهەبە بوون، بۆیە مارە بەجاش لەم وڵاتی خۆمانەدا زیاتر كاری پێكراوە، و تەنانەت خودی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) وەك لە یادداشتەكانیدا تۆماری كردووە، دوو جار ئەم هەڵەیەی بە سەردا تێپەڕیوە، و هۆكاری ئەمەیش وەك گوتـمان ئەوە بووە كە مەلاكانـمان زۆر بە توندی وابەستەی مەزهەبی ئیمامی شافعیی بوون، لە كاتێكدا كە خودی ئیمامی شافیعی ئەو ڕایانەی كە لە بەغدا هەیبوون كە بە (القول القدیـم) ناسراون، كاتێك چووە بۆ میسر فەتوا و ڕا و بۆچوونی نوێی دەربڕیون كە ئەمان بە (القول الـجدید) ناسراون، لە كاتێكدا كە بەغدا و میسر خاوەنی یەك زمان و یەك ئاییـن و یەك بیـركردنەوە و تەنانەت یەك كلتوریشن، بەڵام بە پێی ژینگەكان ڕاكانی گۆڕیون، كە لە ڕاستیدا ئەمە نیشانەی زانا و موجتەهیدی عاقڵ و حاڵیی و خاوەن لۆژیكە، بەڵام بە داخەوە لە وڵاتی كوردەواریدا مەلاكانـمان بێ‌ هیچ بیـركردنەوەیەك فەتوا و بۆچونەكانی بەغدا و میسریان تێكڕا و بێ‌ دەسكاری و زۆر دۆگمایانە پڕاكتیـزە كردووە، تا دواجار ئەم هەمووە كارەساتانەی تەڵاق و حیلە شەرعیی و فرت و فێڵە فیقهییانە بە داخەوە لە بەرگی ئاییندا ڕوویانداوە، كاتێكیش دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) ئەم بابەتانەی ڕوون دەكردەوە، زۆر بە داخەوە بە دوژمنایەتیكاری ئیمامی شافعیی تۆمەتبار دەكرا، لە كاتێكدا ئەگەر خودی ئیمامی شافعیی بهاتایەتە كوردستان چۆن بۆ میسر ڕا و فەتواكانی خۆیی گۆڕی، ئەوا لێرەیش بیـروبۆچۆنێكی دەردەبڕی كە شیاو و گونـجاو بێت لە گەڵ ژینگەی وڵاتی كوردەواریدا، و هەرگیز بەو شێوازە دۆگمایە فەتوای بۆ ئەم وڵاتە دەرنەدەكرد. لە هەمووی كارەساتتـر ئەوەیە كە هەندێ‌ جار بووە ئەو ژنەی (پڕۆسەی مارە بە جاش) لە لایەن خودی مەلاكەوە مارە كراوە و شەوەكە لە لای خۆی هێشتویەتییەوە، و ئەم حاڵەتەیش وە نەبێت بە سەر چووبێت بەڵكو تا ئێستایش بوونی هەیە و پار ساڵ لە جەژنی قورباندا كە هێشتا ساڵێكی پڕ نەكردۆتەوە كابرایەك بۆ پرسیارێكی تەڵاق دێتە لای مەلایەكی ئەم شاری سلێمانییە، و مەلاكە هەست دەكات پیاوەكە كەمێك فەقیـر حاڵە، دەڵێت هەرسێ‌ تەڵاقەت كەوتووە و دەبێت ژنەكەت لە كەسێكی تر بە شێوەیەكی كاتی مارە بكەین، جا بۆ تۆ حەڵاڵ دەبێتەوە، كابرایش ڕازی دەبێت، و مەلا ژنە دەبات سێ‌ ڕۆژەی جەژنی قوربان لە یەكێك لە ڤێللاكانی دەوروبەری ئەم شاری سلێمانییەدا بە لایەوە دەبێت، جا مەلایەك گێڕایەوە و گوتی: وتـم باشە مەلا فڵانەكەسی خوانەناس! من مارە بە جاشم دیوە بۆ یەك شەو، بەڵام بۆ سێ‌ شەو نەمبیستووە، دەڵێت: ئەویش لە وەڵامدا گوتی: یەكەم جەژنی قوربان بوو، سێ‌ ڕۆژ پشوو بوو، و دووەمیش ئەو زەوق و چێژ و هەنگوینەی لە فەرموودەكەدا باسی دەكات، «حَتَّی تَژُوقِی عُسَیْڵتَهُ ۆ ێژُوقَ عُسَیْڵتَكِ»، بە شەوێك جێ‌ بە جێ‌ نەدەبوو!!
وەك بیـرخستنەوەیش لەوە ئاگادار بن، كە من مەبەستم هەموو مەلایەك نییە، و بەڵكو مەبەستم (مەلا ناو)ــە، وەك (كاك ئەحـمەدی موفتی زادە)یش، (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) كە قوتابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی بووە، دەفەرموێت: گەورەیی و موعجیزەی ئەم ئاینی ئیسلامەم لەوەدا بۆ دەركەوتووە، كە ئەم هەمووە مەلایە هەیە و ئیسلامیش ماوە! بێگومان ئەویش هەر مەبەستی (مەلا ناو) بووە، ئەگەر نا مەلا كۆڵەكەی دینە و تاجی سەری كۆمەڵگەی كوردەوارییە و نوور و ڕۆشنایی و بەرەكەتی وڵاتن، و لە چەسپاندنی ئەم حەقیقەتەدا جەنابی (مامۆستا شێخ جەلال شێخ عەبدوڵڵا دەمەیەوی) زۆر جوانی فەرمووە:
مەلا نوورە، لـە بۆ ئــەهلی ووڵاتم
چرایــە شـۆڵەیـە بۆ سەر بیساتم
بەوانە ســــابتە دینی ووڵاتم
ئومێدی ئایینـن تاكو مەماتم
(جەلال) بۆ بــەرهـەمی بەرگی مـەماتم
بە قوربانی عیلمی مەلا، مایەی حەیاتم
(ڕەجم : بەردباران) لە فەتوا و بۆچوونەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمـیدا:
سەبارەت بە سزای (ڕەجم : بەردباران) بۆ ژن و پیاوێك كە پێكەوە بە شێوەی ناشەرعیی جووت ببـن و كەتنەكەیان بە شایەتیدانی چوار كەسی عادل بە سەردا بـچەسپێت، جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) ڕای وایە كە ئەم پرسە نایەكلاییە و دەقی فەرموودەكانی تایبەت بەم پرسە بە شێوەی تەمومژاوی چەسپاون، واتە (ڤنِّی الپبوُت)ـن، چونكە ئەم سزایە قوڕئانی پیـرۆز باسی نەكردووە، و بەڵكو سزاكەی بە شەلاقدان و زیندانیكردن و ئەو جۆرە شتانە دەربڕیوە، نەوەك بە (ڕەجم : بەردباران كردن)، و ئەوەیشی سەلـماندووە كە پێغەمبەر (د.خ) ئەم سزایەی بە پشت بەستـن بە دەقەكانی تەورات چەسپاندووە، نەوەك بە سروشی خوایی (الوحی)، هەروەك پێشەوا شەوكانی لە پەڕتوكی (نیل اڵاَوگار)دا، ئەم ڕاستییەی دركاندووە، و هەروەها دكتۆر ئاماژەیشی بەوە داوە كە ڕەجم زۆر لە شەلاقدان قورستـرە، باشە چۆن قوڕئانی پیـرۆز باسی شەلاقدانی كردووە، و باسی ڕەجـمی پشتگوێ‌ خستووە، و پاشان نەرم ونیانی و میهرەبانی ئیسلام هەرگیـز ئەوەی لـێ‌ چاوەڕوان ناكرێت كە ژن و پیاوێك تاوانەكەیان هەرچی بێت بە زینایشەوە بیانـخاتە ناو چاڵێك و بە زیندوویی و بە بەرچاوی خەڵكییەوە بەردبارانیان بكات، تا مردن! و هەروەها ئاینی پیـرۆزی ئیسلام كوشتنی مرۆڤی بە گەورەترین تاوان داناوە، و سزای بكوژی تەنها بە كوشتنەوە جێگیـر كردووە، ئەی چۆن بۆ تاوانی سێكسی كە زۆر لە خوار تاوانی كوشتنەوەیە، ئەو سزا توندە دەچەسپێنێت؟! بۆیە لە دووتوێی توێژینەوەیەكدا بە ناوی (لا رجـمَ فِی القرێ‌ن) ئەم پرسەی یەكلایی كردۆتەوە، و نیشانیداوە كە ئاینی پیـرۆزی ئیسلام لە سزادانێكی دڵڕەقانەی لەم جۆرە بە دوورە.
(كوشتنی هەڵگەڕاوە لە ئیسلام - موڕتەد) لە فەتوا و بۆچوونەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمـیدا: سەبارەت بە (كوشتنی كەسی هەڵگەڕاوە لە ئیسلام - موڕتەد)، جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) ڕای وایە كە سزای كەسی هەڵگەڕاوە لە ئیسلام – موڕتەد لە ڕۆژی دواییدا وەری دەگرێت، وەك قوڕئانی پیـرۆز فەرموویەتی: (ۆمَنْ ێرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِینِهِ فَێمُتْ ۆهُۆ كَافِرٌ فَأُوڵئِكَ حَبِگَتْ أَعْمَالُهُمْ فِی الدُّنْێا ۆالْێ‌خِرَەِ ۆأُوڵئِكَ أَصْحَابُ النَّاڕ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ)، و فەرموودەی (مَنْ بَدَّل دِینَهُ فَاقْتُلُوهُ: هەركەس ئاینی خۆیی گۆڕی، بیكوژن) لە دۆخێكی تایبەتدا و بۆ كەسانێكی تایبەت گوتراوە، چونكە ماوەیەك لە سەرەتای هاتنی ئاینی پیـرۆزی ئیسلامدا كەسانێك لە بێ‌ باوەڕان دەهاتن بە ڕووكەش مسوڵـمان دەبوون، و هەرچی نهێنی ناو مسوڵـمانان بوو هەڵیان دەگرت، و دواتر هەڵدەگەڕانەوە و دەچوونەوە بۆ ناو بێ‌ باوەڕان، و ئەمەیش گورزی توندی لە مسوڵـمانان دەدا، بۆیە پێغەمبەر (د.خ) فەرمووی: (مَنْ بَدَّل دِینَهُ فَاقْتُلُوهُ: هەركەس ئاینی خۆیی گۆڕی، بیكوژن)، واتە كوشتنەكە لەبەر سیخوڕی كردنەكەی بوو، نەوەك لەبەر هەڵگەڕانەوەكەی، چونكە هەروەك چۆن بۆ قوڕئانی پیـرۆز (هۆكاری هاتنە خوارەوەی ئایەتەكان: أسباب النزول) هەیە، واتە هەر ئایەتەو بۆ كات و سات و بارودۆخێكی تایبەت بە خۆی هاتووە، هەر بەو شێوازە بۆ فەرموودە پیـرۆزەكانیش (هۆكاری هاتن و دەربڕینی فەرموودە: أسباب ورود الـحدیپ) هەیە، و هەریەكەیان بۆ كات و سات و بارودۆخێكی تایبەت بە خۆیان گوتراون، و لە لایەكی تریشەوە هیچ ئاینێك نییە هێندەی ئاینی پیـرۆزی ئیسلام ئاینداریی زۆرەملێی ڕەت كردبێتەوە، چونكە ئاینداری بە زۆر مرۆڤی دووڕوو (مونافیق) دروست دەكات، و بێگومانیشە كە لە ئاینی پیـرۆزی ئیسلامدا حاڵەتی نیفاق لە كوفر خراپتـرە، بۆیە هەرگیز ئیسلام ڕێكارێك ناگرێتە بەر كە كەسان و كۆمەڵگەیەكی پڕ لە نیفاق و دووڕوویی بهێنێتە بەرهەم، و هەر كەسەیش ئازادە چ ئاییـن و بیـروباوەڕێك هەڵدەبژێرێت، وەك قوڕئانی پیـرۆز دەفەرموێت: (قُلْ ێا أَیُّهَا الْكَافِرُونَ (1) ڵا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ (2) ۆڵا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ (3) ۆڵا أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ (4) ۆڵا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ (5) ڵكُمْ دِینُكُمْ ۆلِێ دِینِ)،(فَمَنْ شا‌وَ فَلْیُۆْمِنْ ۆمَنْ شا‌وَ فَلْێكْفُرْ)، ( ڵا إِكْرَاهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ)،( ۆ ڵوْ شا‌وَ رَبُّكَ ڵێ‌مَنَ مَنْ فِی الْأَرْچِ كُلُّهُمْ جَمِیعاً أَفَأَنْتَ تُكْڕهُ النَّاسَ حَتَّی ێكُونُوا مُۆْمِنِینَ). بۆیە لە دووتوێی توێژینەوەیەكدا بە ناونیشانی (لا قَتڵ لِلْمُرتَدّ غَیْـر الـمُفسِد فِی القُرێ‌ن) ئەم پرسەی یەكلایی كردۆتەوە، و نیشانیداوە كە ئاینی پیـرۆزی ئیسلام مرۆڤــی سەرپشك كردووە لە هەر بیـروباوەڕێك كە خۆی هەڵـی دەبژێرێت، و لە سزادانیشی بە دوورە.
(خەتەنە كردنی مێینە) لە فەتوا و بۆچوونەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمـیدا: جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) لە سەر پرسی خەتەنە كردنی مێینە توێژینەوەیەكی ئەكادیـمی هەیە، بە ناونیشانی (خِتانُ اڵاِناپ، أَچرارُهُ، و تَحریـمُهُ، فِی القُرێ‌ن) و تیایدا بە بەڵگەی قوڕئانی پیـرۆز و فەرموودەكانی پێغەمبەر (د.خ) و فەرمایشتی گەورە زانایان ئەو حەقیقەتەی دەرخستووە كە ئەم كارە خووە و هیچ پەیوەندی بە فەرمانی ئایینەوە نییە، و تەنها گەلێكیش لەمڕۆدا مابێت كە پێوەی پابەندە، بە داخەوە تەنها گەلـی كوردە، و تەنانەت خەڵكی وڵاتی سعودیەیش كە نیشتیمانی پیـرۆزییەكان و دابەزینی وەحییە پێوەی پایەند نیـن و ئەنـجامی نادەن، و شایەنی باسە ئەم پەڕتووكەی لە لایەن بەڕێز (د. ئاراس مـحەمـمەد ساڵـح)ـەوە، كراوەتە كوردی و چاپكراوە. (پرسی كۆیلە و كەنیـزەك) لە فەتوا و بۆچوونەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمـیدا: هەروەها جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) سەبارەت بە پرسی كەنیـزەك و كۆیلە توێژینەوەیەكی زانستییانەی هەیە بە ناونیشانی (مُستَنقع العَبید ۆ الـجَواری، ۆ تَجفیفُهُ فِی القُرێ‌نِ الكَریم) و تیایدا جەختی لە سەر ئەو ڕاستییە كردۆتەوە كە كاری بنەڕەتیی ئاینی پیـرۆزی ئیسلام بنەبڕ كردنی بە كۆیلە و خزمەتكار كردنی مرۆڤە، نەوەك بایەخ پێدانی، و ئەم حاڵەتەیش خووی سەركردە و دەسەڵاتدارانی مسوڵـمانان بووە هەر لە خیلافەتی ئومەوی تا عەبباسی و عوسـمانییەكان، و خودی ئاییـن لە كارێكی قێزەونی لەم جۆرە بە دوورە. هەروەها لە چوارچێوەی توێژینەوە قورئانییەكانی خۆیدا، جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) سەبارەت بە منداڵێك كە لە باوك و دایكیدا "یەكێكیان" مسوڵـمان بێت و ئەوی تریان ئاینێكی تری هەبێت، ڕای وایە كە ئەو منداڵە سەرپشك دەكرێت تا تەمەنی گەورەبوون و ئاوەزكرانەوە (كە نزیكەی هەژدە ساڵی) دەكات، و ئەو كات سەرپشك دەكرێت، چ ئاینێك هەڵدەبژێرێت، و نابێت بە تۆبزی ئاینـی یەكێكیانی بە سەردا ببـڕدرێت، و ئەگەر غەیری ئاینی ئیسلامی هەڵبژارد، یان هەر هیچ ئاینێكی هەڵنەبژارد، بە (هەڵگەڕاوە) دانانرێت، چونكە منداڵ و كەم تەمەن بووە و هیچ ئاینێكی لە سەر حساب نەبووە تا بە هەڵگەڕاوە دابنرێت، و ئەم توێژینەوەیەی بە ناونیشانی (القُرێ‌ن، و قاعِدە الولد یتبع خَیْر اڵاَبَۆیْنِ دیناً) نووسیوە، و هەروەها سەبارەت بە جگەرەكێشان توێژینەوەیەكی هەیە، بە ناونیشانی (التَدخیـن، أَچرارُهُ، و تَحریـمُهُ، فِی القُرێ‌ن)، و بە هۆی زیانەكانییەوە لە ڕووی بەڵگە قورئانییەكانەوە بە حەرامیی هەژمار كردووە.
چەند هەقیقەتێك دەربارەی جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت): یەكەم: دكتۆر مستەفا زەڵـمـی، هەرگیز لە گروپی (قوڕئانییەكان) نەبووە! گروپی بە ناو قوڕئانییەكان، سەرەتای سەرهەڵدانیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی خەلیفەی چوارەم، عەلـی كوڕی ئەبوتاڵب (خوای لـێ‌ ڕازی بێت)، ئەو كاتەی كە تاقمێك لە خەواریـجەكان كەوتنە ڕەتكردنەوەی سوننەت و فەرمایشتەكانی پێغەمبەر (د.خ) و قوڕئانیان وەك تاكە سەرچاوەی شەرعدانان و هەڵهێنجانی حوكمە شەرعییەكان دادەنا، ئیتـر لەو كاتەوە تا ئەمڕۆ ئەم شەپۆلە بەرز و نزمی كردووە و هەر هەبووە. ماوەیەكە هەندێ‌ كەسی نەشارەزا لە فكر و ئەندێشەی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) كەوتونەتە واتەوات دەربارەی ئەوەی كە ئەم زانا بوێرە سەر بەو ڕەوتە بووە، و گوایا سوننەت و فەرمایشتەكانی پێغەمبەری (د.خ) ڕەتكردۆتەوە، لە كاتێكدا كە ئەم قسەیە پێچەوانەی هەقیقەت و واقیعە، چونكە جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) هەرگیز لە گروپی (قوڕئانییەكان) نەبووە، وەك هەندێ‌ كەسی بێ‌ ئاگا بانگەشەی بۆ دەكەن، كە گوایا قوڕئانی پیـرۆزی بە تەنها سەرچاوە دانابێت، و بە هەموو جۆرێك فەرموودەكانی پێغەمبەری (د.خ) ڕەت كردبێتەوە، و ئەگەر كەسێك سەرنـج لە بەرهەمەكانی دكتۆر بدات ئەو ڕاستییەی بۆ دەردەكەوێت كە لە چەندەها جێگاوە ئاماژەی بەوە داوە كە قوڕئانی پیـرۆز و فەرموودەكانی پێغەمبەر (د.خ) پێكەوە سەرچاوەی ئەحكامن، و تەنانەت لە پێنج خاڵدا زۆر زانایانە ئەركەكانی سوننەتی پێغەمبەری (د.خ) بەرامبەر بە قوڕئانی پیـرۆز ڕوون كردۆتەوە، بەڵام ئەویش وەك هەموو زانا و موجتەهیدێكی ئەم ئایینە و لە چوارچێوەی هەوڵە ڕیفۆرمی و ئیصڵاحخوازییەكانی جیاواز لەم ڕەوتە مافی ئەوەی هەیە قسەی لە سەر سەنەد و ناوەڕۆكی هەندێ‌ فەرموودە هەبێت، وەك هەموو زانایان قسەیان لەم بارەیەوە هەبووە، و هەر بەم هۆیەشەوە بووە كە فەرموودەی صەحیح و زەعیف و مەوزوع و دەیان جۆری تر دیاری كراون، و هەر تەنانەت لە بابەتە پەیوەندیدارەكان بە توێژینەوە قوڕئانییەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی كە بەندە كارم لە سەر كردووە نزیكەی (200) فەرموودەی بە كار هێناوون، كە هەموویانـم لە پاشكۆی تێزەكەمدا تۆمار كردوون، و بێگومان توێژینەوە قوڕئانییەكانی دكتۆر زەڵـمـی نزیكەی هەزار لاپەڕەیەكن، كە تێكڕا هەشت هەزار لاپەڕە بۆ دە هەزار لاپەڕەی نووسیوە، جا ئەگەر لە هەزار لاپەڕەدا (200) فەرموودەی بە كار هێنابن، گومانی تیادا نییە كە لە تێكڕای هەشت هەزار لاپەڕە بۆ دە هەزار لاپەڕەكەیدا بە هەزاران فەرموودەی وەك بەڵگە بەكارهێناون، و نـمـوونەی ئەو سەرچاوانەی فەرموودەیش كە بەكاریهێناون، وەك، (صحیحُ البخـــاری، صحیحُ مُسْلِــــم، سُنَن أَبـی داوُد، سُنَنُ التِرمِــژی، سُنَنُ النَسائـِـــی، سُنَنُ أِبنُ ماجَـــه، مُسْنَدُ اڵاِمام أَحْمَــد، الـمُستَدرك عَلی الصَحیحَیْن- لِلْحاكِم، السُنَنُ الكُبْری - لِلْبَیْهَقِی، صَحیح أِبْنِ حِبّان، سُنَنُ الدّارَقُگنِی، مُۆگَأْ اڵاِمام مالِك، صَحیح أِبْنُ خُزَێمَە، الـمُعْجَمْ- لِلگَبَرانِی، سُنَنُ الدّارَمِــی، الفِردَوس بِمَأپوُر الـخِگاب- لِلْحَافِڤ أَبُو شُجَاع الدیلمیّ الـهَمَژانِی، كشفُ الـخَفا‌و ۆ مزیل الإلباس، عَمّا اشتهر من اڵاحادیپ علی ألسنە الناس، الـجامِعُ الصَغیـر- لِڵاِمام السیوُگِی، مُسْنَدُ اڵاِمام الشافِعی، مُسْنَدُ الرَبیع بِن حَبیب، مَجمعُ الزَوائِد، ۆ مَنبَعُ الفَوائِد -أَبوُالـحَسَن الـهَیْپَمی، مُسْنَدُ الشِهاب، مُسْنَدُ الگَیالیسی)، و هەروەها سەرچاوەكانی ڕاڤەی فەرموودەیش وەك، (فَتحُ الباڕی فِی شَرْح صَحیح البُخاری- لِأِبنِ حَجَڕالعَسْقَلانِی، شَرْح صَحیحُ مُسْلِم- لِلْأِمام النّۆوی، عَوْنُ الـمَعبوُد شَرح سُنَن أبی داود، عُمْدَەُ القاری شَرح صَحیح البُخاری، الـمُنتَـقـی شَرح الـمُۆگَأْ اڵاِمام مالِك- لِلقاچی أَبی الۆلید سلیمان الباجی، فَیچُ القَدیر شَرح الـجامِعُ الصَغیـر- لِلْأِمام السیوُگِی، شَرح أِبن العَرَبی-عارچە اڵاحوژی عَلی سُنَنُ التِرمِــژی، تَنویرُ الـحَوالِك، شَرح مُۆگَأ اڵاِمام مالِك-لِلْأِمام السیوُگِی)، كە ئەم سەرچاوانەم دوای بەدواداچوونێكی وورد بە پێی زۆر و كەمی بەكارهێنانیان لە لایەن دكتۆرەوە ڕیزبەند كردووە. و شایەنی باسە كە جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت)، نەك هەر پشتی بە فەرموودەی صەحیح بەستووە، بەڵكو جاروبار فەرموودەی زەعیف و مەوزوعیشی بە كار هێناون، و دەكرێت بڵێیـن نەك هەر بڕوای بە فەرموودە هەبووە، بەڵكو لە وەرگرتنیشیدا ئاسانكار بووە، و لە هەموو سەیرتر ئەوەیە كە سەرچاوەیەكی زۆر لاوازی ئیباچییهكانی لە فەرموودەدا بەكار هێناوە، بە ناوی (مُسْنَدُ الرَبیع بِن حَبیب)، كە شێخی فەرموودەناس (موحەمـمەد ناصرالدین اڵالبانی) دەربارە بەم پەڕتووكە دەفەرموێت: (مسند الربیع بن حبیب " الژی سَمّاه الإباچیە بـ "الـجامع الصحیح "! ۆ هو مشحون باڵاحادیپ الـمنكرە والباگلە، الّتـی تفرد بها هژا "الـمسند" دون العشرات، بل الـمئات، بل اڵالوف من كتب السنە الـمگبوعە منها والـمخگوگە، والـمشهور مۆلفوها بالعدالە والپقە والـحفڤ بـخلاف الربیع هژا! فإنه لا یعرف مگلقاً إلا فِی بعچ كتب الإباچیە الـمتأخرە الّتـی بینها ۆ بیْن الربیع قرون! ۆ مع ژلك فلیس فیها ترجـمە عنه وافیە نقلاً عمّن كانوا معاصرین له أو قریباً من عصره من الـحفاڤ الـمشهورین! فهژا عالـم الإباچیە فِی القرن الرابع عشر عبد الله بن حـمید السالـمی (ت 1332) لـما شرح هژا "الـمسند" ۆ قدم له مقدمە فِی سبع صفحات، ترجم فِی بعچها للربیع، ۆ بالغ فِی الپنا‌و علیه ما شا‌و له تعصبه لِمژهبه، دون أن ینقل حرفاً واحداً فِی توپیقه والشهادە له بالـحفڤ، ۆ لو عن أحد الإباچییـن الـمتقدمیـن! لا شی‌و من ژلك البتە، ۆ لژلك لـم یرد له ژكر فِی شی‌و من كتب الرجال الـمعروفە لدینا، ۆ لا لكتابه هژا "الـمسند" ژكرٌ فِی شی‌و من كتب الـحدیپ والتخاریج الّتـی تعزو إلـی كتب قدیـمە لا یزال الكپیـر منها فِی عالـم الـمحگوگات، أو عاڵم الغیب! ۆكژلك لـم یژكر هژا "الـمسند " فِی كتب الـمسانید الّتـی ژكرها الشیخ الكتانی فِی "الرسالە الـمستگرفە" – ۆ هی أكپر من مئە -، پم إننا! ۆ فرچنا أنّ الرّبیع هژا پقە حافڤ - كما یرید الإباچیون أن یقولوا! - فلا یصح الاِعتماد علیه! إلا بشرگیْن اپنیْن: اڵاوّل: أن یكون لكتابه إسناد معروف صحیح إلیه، پم تلقته اڵامّە بالقبول، و لا شی‌و من ژلك عندهم، بله عندنا! فإنّ الشیخ السالـمی - فِی "شرحه " الـمشار إلیه ێ‌نفاً - ڵم یتعرچ لژلك بشی‌و من الژكر، ۆ لو كان موجوداً لدیهم، لسارعوا لإڤهاره، والـمبالغە فِی تبجیله، توپیقاً لـ "مسند الربیع" الّژی هو عندهم بـمنزلە "البخاری" عندنا! ۆ شتّان ما بینهما!). بڕوانە:(سلسلە اڵاحادیپ الچعیفە ۆالـموچوعە وأپرها السیئ فِی اڵامە، لِلشیخ مُحَمّد ناصرالدین اڵالبانی، 13/105، الـحَدیپ الـمُرَقّم،"6044").
كەواتە شێخی زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) پەڕتوكێكی گوماناوی لەم جۆرەی لە فەرموودەدا بە كار هێنابێت، ئیتـر چۆن بڕوای هەزار ئەوەندە باڵای بە سەرچاوە صەحیحەكانی فەرموودە نەبووە؟!! لە كۆتاییدا پێویستە ئەوە بزانیـن كە لە چوارچێوەی هەوڵە ڕیفۆرمی و ئیصڵاحخوازییەكانی جیاواز لەم ڕەوتە بەردەوام ڕەوتێكی چاكسازی بوونی هەبووە بۆ گەڕانەوە بۆ قوڕئانی پیـرۆز و ژیاننامە و سوننەتی پێغەمبەر (د.خ) و خاوێنكردنەوەی هزری ئیسلامیی و كەلەپوری فیقهی لە زۆرێك لە خەوش و خاڵی ڕیوایەتی هەڵبەستـراو و فەتوای لاواز و بۆچوونە دژ بە قوڕئانەكان، كە بە هۆی زیادە ڕۆچوون لە ڕیوایەتدا كەوتنە ناو پەڕتووك و سەرچاوەكانەوە، و لە ناو ئەو هەوڵانەیشدا بە نـموونە بەرهەم و بیـروڕا بوێرانەكانی جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت)، كە وەك خەمـخۆرێكی ڕەوتی چاكسازی هزری ئیسلامیی هەوڵیداوە بۆ گێڕانەوەی قوڕئانی پیـرۆز بۆ ڕەوتی ژیان، بۆیە نابێت هەوڵەكانی ڕیفۆرم لە هزر و كەلەپوری ئیسلامیدا و تەقالای زانا و بیـرمەندانی دڵسۆز تێكەڵ بە باسی ئەو تاقمانە بكرێت، چونكە لایەنگرانی ڕەوتی نوێبوونەوە لە هزری ئیسلامیدا لە هەوڵی پێداچوونەوەی تەفسیـری هەڵەی هەندێك ئایەت و ڕاستكردنەوەی ڕاڤەی نادروستی زۆرێك فەرموودە و ئاڵوگۆڕی زۆرێك فەتوا و ڕاوبۆچونی بەسەرچوون، و دیسان لێرەیشدا وەك بەرهەم و بیـروڕا بوێرانەكانی جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) كە ڕای وایە ئەو جۆرە بیـروڕایانە یان هەر لە بنەڕەتدا لاواز بوون، و یان ئیجتیهاد و بۆچوونەكان بۆ كاتی خۆیان گونـجاو بوون و بۆ سەردەمی هاوچەرخ لەبار و سازگار نیـن، بۆیە ئەو دوو ڕەوتە كە پێشوویان بە (ڕەوتی بە ناو قورئانیی) ناسراوە و ئەم ڕەوتەی دواینەیشیان (ڕەوتی ڕیفۆرمە لەم بوارەدا) زۆر لە یەكتـری جیاوازن و دوو ڕێبازی لێكدوورن و نابێت كەسەكان و باسەكانیان تێكەڵ بكرێن، كە جەنابی شێخی زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) لە ڕەوتی دووەمیانە. دواجار ئەو واتەواتەی لەم بارەیەوە هەیە، هەمووی بێ‌ بنەمایە، و هەركەسێك لەم بارەیەوە قسەی هەیە پێویستە بەڵگەی نووسراوی هەبێت، چونكە بێگومان جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) خۆی نووسەر بووە، و ئەگەر ڕایەكی لەم جۆرەی هەبووایە، زۆر بوێرانە وەك بیـروڕا بوێرانەكانی تری خۆی دەینووسی و تۆماری دەكرد، و دواجار ئەو هەقیقەتە زۆر بە درەوشاوەیی خۆی دەردەخات كە جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) هەرگیز لە گروپی (قوڕئانییەكان) نەبووە.
دووەم: جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) لە ڕووی زیرەكیی و بە توانایی لە زانستەكانی كەلام و مەنگیق و فەلسەفەدا زۆر كاریگەری مامۆستا مەلا باقری بالكی لە سەر بووە، كە لە دوا ماددەكانی خوێندنیدا مامۆستای بووە، و لە ڕاستیدا مامۆستا مەلا باقری بالك (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) لەو زانستانەدا زۆر بێ‌ وێنە بووە، و خوالێخۆشبوو مامۆستا مەلا عەبدولڕەحـمانی عەینەكی لە جێگای خۆیدایەتی كە دەربارە بە زانایەتی مامۆستا مەلا باقر وتوویەتی:
ماتورێدی، یــــا ئەبو مەنصورە، یـــــا "شیخ الرئیس"
ئیقلیدیس، یان ئەبهەری، ئەمڕۆ لـــــە دنـــیـــا دەرچووە قاچی بەیچاوی بــــــوو، یـــــــــا قاچی عَچُدُالـمیللەتە
فــەخری ڕازی، یا غەزالـی، ئـــەم هـــەرا، و هایــو هـووە موددەتێكە میصری كـــــــوردستانە، "بالك"، حەسرەتا
"شێخ اڵاَزهر"، بـــــــوو، مــەلا باقر، وەفاتی فـــەرمووە
هەر بۆیەش قوتابییەكی بێ‌ وێنەی وەك دكتۆر مستەفا زەڵـمـی لێوە بەرهەم هات، كە بە ڕاستی لە زانینی زانستەكانی كەلام و مەنگیق و فەلسەفەدا لە وڵاتی خۆماندا بێ‌ وێنە و لە سەراپای جیهانی ئیسلامیشدا كەم وێنە بوو، و هەروەها لە ڕووی كراوەیی فكرەوە لە ژێر كاریگەری زانا و شاعیـر و بیـرمەندی وڵاتی كوردەواری (مەلا حەسەنی دزڵی)دا، بووە، كە بەندە پرسیارم لێكرد كە ئایا لە لای مەلا حەسەن دەرست خوێندووە، فەرمووی: نەخێر، بەڵام كە لە گوندی (بالك) لە خزمەت مامۆستامەلا باقردا دەمـخوێند، ناوی مەلا حەسەن و بیـروڕا و بۆچونەكانی دەگەیشتە لامان، كە (بالك) و (دزڵی) لێكەوە نزیكن، و ئەمەیش كاریگەری لە سەر جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی دروست كردووە، بە تایبەتی لە پرسی تەڵاقدا كە مەلا حەسەنی دزڵیش هەمان ڕای لەم پرسەدا هەبووە، و بۆیە زۆریش لە سەردەمی خۆیدا دژایەتی كراوە و بە زندیق و بێ‌ دین ناوبراوە.
سێیەم: جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) هەر لە تافی لاوێتییەوە زیرەك بووە و كەس نەیتوانیوە نكۆڵی لە توانا و زیرەكیی ئەم پیاوە بكات، بۆ نـموونە لە ساڵی (1953)دا، ئیجازەی مەلایەتی بە (5) فەقێ‌ داوە و ئاهەنگێكی گەورەی بۆ سازكردوون، واتە لەو ساڵەدا جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی كە لە دایكبووی (1924)ــە، تەمەنی تەنها (29) ساڵ بووە، كە ئەم تەمەنەیش بۆ ئیجازە پێدان تەمەنێكی كەمە، و هەر لەو كاتەیشدا زانایانێكی وەك جەنابی عەللامە مامۆستا مەلا عەبدولكەریـمی مودەڕیس و عەللامە مامۆستا سەیید عارفی چۆڕی و مامۆستای چرۆستانی و چەندەها زانای تر لەم شارەدا بوون، بەڵام لەم بارەیەوە پرسیارم لە جەنابی زانای پایەبەرزی كوردستان، و دوا یادگاری زانایانی پێشینەی ووڵاتەكەمان، جەنابی (مامۆستا نوری فارس حەمەخان) كرد، كە خۆیشی هەر لەوێ‌ قوتابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی بووە، فەرمووی: ڕاستە دكتۆر مستەفا زەڵـمـی تەمەنی كەم بوو، بەڵام بە ڕاستی ئەوەندە زانا بوو، كەس نكۆڵی نەبوو لەوەی كە لەو تەمەنە كەمەیشدا ئیجازەی مەلایەتی بە فەقێیان بدات.
هەروەها ئەم زیرەكیی و بە تواناییەی جەنابیان بوو، كە بووە هۆكاری ئەوەی كە كاتێك تێزەكەم نووسی پرسیارێكم لە ڕێی ئینتەرنێتەوە لە سەر كەسایەتی و توانای دكتۆر مستەفا زەڵـمـی ئاڕاستەی (دكتۆر نوعمان مونزیر ئەلشاوی) كرد، كە زانایەكی عێراقییە و كاتی خۆی لە بەغدا قوتابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی بووە، و ئێستا موفتی وڵاتی بەحرەینە، دوای نواندنی لوتفێكی زۆر بەرامبەر بە بەندەیش كە سەرقاڵی خزمەتـم بە بەرهەمەكانی مامۆستای زەڵـمی، لە وەڵامێكی گەرم و گوڕدا نووسیبووی:(اڵاُستاژ الدكتوُر العَلاّمَە الشّیخ أَبوُ مُحَمّد مُصگَفی إِبراهیمُ الزَّلْـمِی، أَحَدُ أَهَمّ الفُقَها‌وِ الـمُسلِمیـن الـمُعاصِرین، ۆ مِن أَلْمَع القانوُنِییـن العراقییـن الـمُـجدِّدین، ۆ یُعد بِحَقّ مِن أَهَم رَوّاد القانوُن الإِسلامی). چوارەم: جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی زانایەكی گەورە بوو لە زانستە ئیسلامییەكاندا، هەروەها زانا و یاساناسێكی تەواو بوو لە یاسا و یاساناسیدا، و لە ئێستای جیهانی ئیسلامیدا زۆر هەن لە زانستە ئیسلامییەكاندا زانا و پسپۆڕن، و هەروەها زۆر هەن كە لە یاسا و قانوندا زانا و پسپۆڕن، بەڵام كەسێك نەمابوویەوە كەوەك جەنابیان لە هەردوو بوارەكەدا زانا و پسپۆڕ بێت، هەم شەریعە و هەم قانون.
پێنجەم: جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی سەرمەشق و نـموونەیەكی مەزنە لە بواری خۆڕاگرتن لە سەر دژواری و میحنەتەكانی سەر ڕێگای دەسخستنی زانست، كە لە سەردەمی جەنابیاندا خوێندن زۆر سەختتـر بووە، و دكتۆر زۆر لێبـڕاوانە بەرگەی ئەو هەموو میحنەتەی گرتووە، وەك لە یادداشتەكانیدا زۆریانی تۆمار كردوون، كە بە ڕاستی هەركەسی تر بووایە ئامادەیی نەبوو بەو هەمووە میحنەتەوە درێژە بە خوێندن بدات، و هەروەها لە بواری حیـرس و سووربوون لە سەر دەسخستنی بڕوانامە زانستییەكانیشدا سەرمەشقە و دەبێت ئاماژەی پێ‌ بكرێت، كە لە ساڵی (1975) لە میسر كە ڕێگەی لـێ‌ گیـراوە دكتۆرا لە یاسادا تەواو بكات، هەر دەستی لـێ‌ هەڵنەگرتووە و (30) ساڵی ڕەبەق بە شوێن ئەو هیوایەی خۆیەوە بووە، تا لە ساڵی (2005) و واتە لە تەمەنی (81) ساڵیدا لە زانكۆی بەغدا دكتۆرای لە یاسادا وەرگرتووە.
شەشەم: جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی هەرگیـز سەر بە هیچ حزبێكی سیاسیی نەبووە، و هەرگیـزیش بە شوێن پۆست و دەسەڵاتەوە نەبووە، بێگومان جەنابیان یەكێك بووە لە دۆستە زۆر نزیكەكانی عەبدولكەریم قاسم و عەبدولسەلام عارف و بەشداریی كارای لە شۆڕشی چواردەی تەمـموزدا هەبووە، و تەنانەت لە بەرەبەیانی ڕۆژی یەكەمی كودەتاكەدا هەستیارترین دەزگا كە دەزگای ڕاگەیاندن و ڕادیۆی بەغدا بووە، ئەو ڕاسپێردراوە بۆ سەرپەرشتی كۆنتـرۆڵكردنی، و سەركەوتووانە كارەكەی ئەنـجامداوە، و بۆیە ئەگەر بیویستایە هەر ئەو كاتە بە لایەنی كەمەوە وەزیری ئەوقاف یان هەر وەزارەتێكی تری كۆماری عێراقی بەردەكەوت، بەڵام ڕەتی كردۆتەوە و ژیانی خزمەت بە زانستی هەڵبژاردووە، و دوای هاتنە سەر كاری بەعسییەكانیش لە شەستەكاندا یەكێك بووە لە یەكەمینی ئەو كەسانەی كە لە لایەن بەعسییەكانەوە زیندانی كراوە و بێ‌ ڕەحـمانەترین ئازار دراوە، و پاشانیش بە پێی توانا لە پشتیوانی سەنگەری نەتەوەكەیدا بووە، هەر بۆیە پێویستە بزانرێت ئەو فەتوایەی ئایەتوڵڵا موحسیـن ئەلـحەكیم سەبارەت بە حەرامیی شەڕ دژی كورد بە بەرچاوڕوونی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی بۆی، دەركراوە، چونكە لەو سەردەمەدا دەسەڵاتی بەغدا داوا لە ئایەتوڵڵا موحسیـن ئەلـحەكیم دەكات كە فەتوایەك دژی كورد دەربكات، بە بیانووی ئەوەی كە هەموویان بوونەتە شیوعی و هەڵگەڕاوەن لە ئیسلام، بەڵام لەم سەروبەندەدا مەلا مستەفای بارزانی (ڕەحـمەتی خوای لـێ‌ بێت) داوا لە دكتۆر مستەفا زەڵـمـی دەكات كە سەرپەرشتی دەستەیەك مەلا بكات و بچن بۆ لای ئایەتوڵڵا موحسیـن ئەلـحەكیم و پرسەكەی بۆ ڕوون بكەنەوە، و ئەوانیش دەچن و دوای ئەوەی كە دكتۆر مستەفا زەڵـمـی پرسەكەی بۆ ڕوون دەكاتەوە و لە فرت و فێڵی دەسەڵاتی ئەو كاتە ئاگاداری دەكەنەوە، زۆر دەكەوێتە ژێر كاریگەری قسەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمـی و نەك هەر فەتواكە دەرناكات، بەڵكو لەوەودوا بووە دۆستێكی گەورە و نزیكی كورد و تەنانەت فەتوای حەرامیی شەڕی كوردیشی دەركرد، بۆیە پێویستە بزانیـن ئەو فەتوا مێژووییەی كە ئەمڕۆ بە بەردی بناغەی برایەتی كورد وشیعە دادەنرێت، دكتۆر مستەفا زەڵـمـی تیایدا وەستایەكی كارا و دڵسۆز بووە، و لە دوای ئەمەیش لە شۆڕشی نوێی گەلەكەماندا بە ڕاوێژكردن بەشدار بووە، وەك لە نامەیەكدا لە بەرواری (9/6/1982)دا، نووسراوە، جەنابی مام جەلال داوای ڕاوێژی لە جەنابیان كردووە بۆ پرسیی سیاسیی و نەتەوەیی گەلەكەمان، كە ئەو كات دكتۆر دانیشتووی شاری بەغدا بووە.
حەوتەم: سەبارەت بە بیـروڕای دكتۆر مستەفا زەڵـمی، دەربارە بە شێخانی نەقشبەندی هەورامان كە زۆر كەس بە هەڵە لێی حاڵی بووە، دەمەوێت ئەو ڕاستییە جەخت لە سەر بكەمەوە كە جەنابی دكتۆر و بنەماڵەكەی كێشەی باخ و زەوی و زاریان لە گەڵ وەچەكانی ئەو شێخانەدا هەبووە، نەوەك لە گەڵ خودی ئەو پیاوانە، كە بە مانای ووشە دنیانەویست بوون، چونكە دكتۆر مستەفا زەڵـمی، هەر لەم یادداشتانەیدا، كە بە ناوی (كاروانی ژیانـم) ناوی ناون، لە زۆر جێگاوە وەسف و ستایشی ئەو شێخە گەورانە دەكات، بە تایبەتی شێخی حسام الدین و شێخی عەلائەددین، و ئەوانی تریشیان، بۆ نـموونە هەر لە بەرگی یەكەمدا تەماشای لاپەڕەكانی (30-31-32-59-70-75-101-105-152-153-156-157-226) بكە، كە دەربارەیان زۆر وەسفی جوانی نووسیوە، و لە بەرگی دووەمیشدا لە لاپەڕە (27) بە تەواوی ئەو ڕاستییەی دەربڕیوە، كە كێشەی ئەوان لە گەڵ وەچەكان بووە، نەوەك خۆیان، و هەر بە دەق دەستەواژەی (وەرەسە)ـی، هێناوە، لە كاتێكدا كە ڕاستییەكی حاشا هەڵنەگرە كە گرفت لە گەڵ وەچە هیچ كاریگەرییەكی لە سەر باوان نییە، بەڵام بە داخەوە هەندێ‌ كەس ئەم هەلەیان قۆستۆتەوە بۆ مەرامی ناپەسەندی خۆیان، لە كاتێكدا كە جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمی، و تەواوی خەڵكی كانتۆنی هەورامان و هەموو هەورامییەكی ئەم سەر گۆی زەمینە هەر جۆرە بیـركردنەوەیەكی هەبێت، خۆشەویستی ئەم بنەماڵە مەزنەی لە گۆشەیەكی مەحكەمی دڵیدا داناوە، بە جۆرێك كە هیچ گێژەڵووكەیەكی ڕۆژگار كاری تێ‌ ناكات، و لە لایەكی تریشەوە دۆستێكی زۆر نزیكی شێخ ئەمیـنی نەقشبەندی كوڕی شێخی عەلائەددین بووە، لە هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا لە شاری بەغدا، و لە یادداشتەكانیدا چەند جارێك ئاماژەی بەم دۆستایەتییە داوە.
هەشتەم: گرنگیی و بایەخی بیـروڕاكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمی لەوەدایە كە ئەم پیاوە لەوپەڕی زانایی و قوڵیی لە زانستە شەرعییەكاندا بیـروڕاكانی خۆی هەڵدەهێنجێت و دەردەبڕێت، و لە بابەتە خیلافییەكان دەدوێت و ڕای خۆی لە سەریان دەڵێت، و وەك كەسانێك نییە كە قاڵبووی ئەم بوارە نیـن و كەچی دەستی بۆ دەبەن، بۆیە بیـروڕای ئەم جۆرە كەسانە بێ‌ بایەخە، و بێگومان بەرهەمی كەسی پسپۆڕ و قوڵ و شارەزا لە بوارێكدا، لە گەڵ بەرهەمی كەسی كاڵفام و سەتـحی وەك یەك نیـن، بۆیە گرنگیی و بایەخی بیـروڕاكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمی شتێكی جیاوازە و سەنگ و قورسایی خۆیانیان هەیە.
نۆیەم: پێویستە ئاماژە بەوەیش بكەین كە ئەو تێزانەی لە سەرەوە باسـمان كردن، ئەوانەن كە بە سەربەخۆیی لە سەر ژیان و بیـروڕاكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمی نووسراون، چونكە لە ناو چوارچێوەی زۆر تێزی تردا هەیە كە كاری زۆر لە سەر ژیان و بیـروڕاكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمی بە شێوەی ناسەربەخۆ كراوە، وەك ئەوەی هەیە هەوڵی زانایانی كوردی لە بواری زانستی ئوصولـی فیقهدا نووسیوە، و بەشێكی تایبەت كردووە بە بیـروڕاكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمی لەم زانستەدا، كە بێگومان جەنابی دكتۆر زەڵـمی هەسارەیەكی درەوشاوەی ئاسـمانی ئەم زانستەیە، و جیا لەمانەیش بە دەیان لێكۆڵینەوی دەرچوون بۆ بڕوانامەی بەكالۆریۆس هەن، كە تایبەتن بە ژیان و بیـروڕاكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمی، و هەروەها لە ناو زۆر كتێبشدا پێگەی تایبەت بۆ بەرهەم و بیـروڕاكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمی دانراوە، وەك ئەو لێكۆڵینەوە و پێشەكییەی كە (مامۆستا مەلا زاهید وەیسی) نووسیویەتی بۆ پەڕتووكی (صفوە الڵالی) مامۆستا مەلا عەبدولكەریـمی مودەڕیس، كە لە لاپەڕە 35-36دا، چاپی سنە – 2013، باسی لە پوختەیەكی ژیان و بیـروڕا و بەرهەمەكانی شێخی زەڵـمی كردووە.
دەیەم: جێگای خۆیەتی دەسخۆشی لەو هەوڵانە بكرێت كە دراون بۆ بە كوردی و بە فارسی كردنی سەرجەمی بەرهەم و بیـروڕاكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمی، و ئەگەرچی هەندێكیشیان بۆ زمانی توركی و ئینگلیزیش وەرگێڕدراون، ئومێدەوارم هەوڵەكان چڕتر بكرێنەوە بۆ وەرگێڕانی سەرجەمی بەرهەم و بیـروڕاكانی ئەم زانایە بۆ سەر زمانە جیهانییەكان.
یازدەهەم: بە ڕاستی لێبـڕان و لێوەشاوەیی دكتۆر مستەفا زەڵـمی ئەو گوفتارە دێرین و سواوەی هەڵوەشاندەوە، كە جاران بە كوڕانیان دەگوت، (خوێندنەكەت تەواو بكە، و پاشان پڕۆسەی هاوسەرایەتی ئەنـجام بدە) بە بیانووی ئەوەی كە ژنهێنان ڕێگرە لە خوێندن، كە لە ڕاستیدا جەنابی دكتۆر مستەفا زەڵـمی زۆرینەی زۆری سەركەوتنەكانی ژیانی خوێندنی خۆی لە دوای ژنهێنان بە دەست هێناوە، و تەنانەت كاتێك خاوەنی نۆ منداڵ بووە ڕێگای وڵاتی غەریبی گرتۆتە بەر و چۆتە وڵاتی میسر و لەوێ‌ دكتۆرای خوێندووە، ڕاستە دەبێت لێرەدا ئاماژە بە پاڵپشتی هاوسەری بە ئەمەكی بكەین بۆی، بەڵام لێبـڕاوی و ئیـرادەی خۆیشی ڕۆڵی تەواوی بینیوە و ئەوەی سەلـماندووە كە مرۆڤــ ئەگەر لـێ‌ ببـڕێت هەرگیز ژنهێنان ڕێگر نابێت بۆ تەواوكردن و سەركەوتن لە پڕۆسەی خوێندندا، و بگرە بۆ هەندێ‌ كەس لەو تەمەنی گەنـجێتییەدا بێ‌ ژنی هۆكارە بۆ دواكەوتن و شكستی لە پڕۆسەی خوێندندا!
چەند پێشنیارێك بە كورتی:
یەكەم: جیا لەو تێزانەی سەرەوە هێشتا دەكرێت تێزی ئەكادیـمی تریش لە سەر دكتۆر مستەفا زەڵـمی و بەرهەم و بیـروڕاكانی بنووسرێت، بە تایبەتی لە فیقهــ، و یاسا، وكەلام و مەنگیق و فەلسەفەدا، و هەروەها بە تایبەتی تر لە بواری نەسخدا، بە ناونیشانی (النّسخ عندَ الشّیخِ الـزّلـمِی).
دووەم: لە زانكۆی حەدبای شاری موسڵ، هۆڵێك بە ناوی (هۆڵی دكتۆر مستەفا زەڵـمی) ناونراوە، ئومێدەوارم لە زانكۆی سلێمانی، كە لە نیشتیمانەكەی خۆیدایەتی، هۆڵێك بە ناوی ئەم زانا و یاساناسە مەزنەوە ناو بنرێت.
سێیەم: پێشنیاری سێیەمم گشتییە، و خۆزگە وەزارەتی خوێندنی باڵا وەك فەرمان بە سەر بەشەكانی زمان و ئەدەبی عەرەبی و كۆلێژەكانی خوێندنی ئیسلامیدا لە زانكۆكانی كوردستان ئەوەی جێ‌ بە جێ‌ دەكرد، كە دەبێت زۆرینەی نامەكانی ماستەر و دكتۆرا و تەنانەت لێكۆڵینەوەكانی دەرچوونی بەكالۆریۆسیش لە سەر زانا و مەلایانی كورد بن، چونكە بێگومان ئەم گەلە خاوەنی سەدان زانای بەرهەمداری وەك (مەلا ئەبوبەكری موصەنیف، و شێخ مەعروفی نۆدێ‌ و مەلا عەبدوڵڵای بەیتوشی و مەلا عەلـی قزڵجی و مەلا ئەحـمەدی نۆتشەیی و مەلا عەبدولڕەحـمانی پێنجوێنی و مەلا عەبدولقادری كانی كەوەیی، و ئیبنولقەرەداغی و مەلا باقری بالك و مەلا حەسەنی دزڵی و شێخ مـحەمـمەدی خاڵ و مامۆستا مەلا عەبدولكەریـمی مودەڕیس و دكتۆر مستەفا زەڵـمییە)، دەبێت لایەك لە بەرهەمەكانیان بكرێتەوە، و ئەگەرچی هەندێ‌ هەوڵی كەم هەن، بەڵام هێشتا زۆری ماوە. •••
*) ماستەر لە ژیان و توێژینەوە قورئانییەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمی لە زانكۆی سلێمانی (shexnami@yahoo.com)
پەراوێزەكان:
1. بڕوانە: كاروانی ژیانـم، یادداشتەكانی دكتۆر مستەفا زەڵـمی، ب2/ ل238، چاپی یەكەم، 2014.
2. بڕوانە: مَباحِپ قُرێ‌نِیَّە – نڤرات جدیدە ۆ أَصیڵە فِی علوُم القرێ‌ن، دانانـی: شێخ باباعەلـی كوڕی شێخ عومەری – ئیبنولقەرەداغی)، ل157 بەدواوە، چاپی یەكەم (2007)، چاپخانەی نووسەر - سلێمانی.
3. رواە أبوداود، (1778).
4. رواه أبن ماجە / 1926. ●
72 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌       |     Thursday, December 31, 2020
زیاتر
تیشكێك بۆ سەر مێژووی(1) ئەشكەوتی كچ و كوڕ
نووسینی: كەمال نووری مەعروف
پێناسه‌كردنه‌وه‌ی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی جیهان له‌دوای كۆرۆناوه‌
نوسینی: ئان ماری سڵۆته‌ر
سه‌رچاوه‌: پڕۆجێكت سایندیكه‌یت
نالی و چین
د. سه‌ردار عه‌زیز
ئایا لە ڕۆژئاوا ئاین و دەستەڵات تەواو لێك دابڕاون؟
ئیبراهیم مەلازادە
گۆرانی بابە: باوکێکی پاکژ لە دونیایەکی پڕپۆخڵەواتدا
مەریوان وریا قانع
فەرەنساو موسڵمانەکانی: سەرنجێکی کورت لەپەیوەندیی نێوان ئیسلام‌و تێرۆر
مەریوان وریا قانع
نوسین وسیستمی گشتگەرایی گفتوگۆ لەگەڵ كلۆد لیڤی شتراوس
سازدانی: جۆرج شاربۆنی
وەرگێڕانی: رێبوار حەسەن
كتێبی "گڵێجاڵ لە بەڵگەنامە و بیرەوەرییەكاندا"
ئامادەكردنی: كۆچ
بناغەی فەلسەفە و مەعریفی ئەدەبی كوردی
مەسعود محەمەد
ئاماەكردنی: ساكار ئەكرەم — كۆیە
ئەمریكا و كۆتایی بەرپرسیارێتی
د. سەردار عەزیز
ئاشنابوون بەئارگۆمێنتسازیی.. ئێمە لەکوێی ئارگۆمێنتسازیداین؟
هەرێم هادی
کورد و عێراق
عەتا قەرەداخی
ئایا مێژوو زانستە؟
نووسینی: ئارام مەجید شەمێرانی
له‌نێوان پزیشكی و ئابوریناسیدا (ده‌رباره‌ی ریشه‌ی كێشه‌ ئابوریه‌كان و چاره‌سه‌ر)
جیهانگیر سدیق گوڵپی
فەلسەفەی زانین لای فەیلەسوفانی یۆنانی
(سوكرات و پلاتۆن و ئەریستوتیلیس)
نووسینی: د. حسن حسین(*)
سانسۆر.. بەرهەمی بیرێکی فاشیستانەیە
فەرهاد شاکەلی
ڕوحە شەڕانییەکان
پشکۆ نەجمەدین
كورسی بۆ نەتەوە یان بۆ ئەدەب
جەبار جەمال غەریب
ئایا شەڕ حەتمییە؟
جێفری گۆردۆن
و: هیوا قۆچاڵی
عێراق و ئەمریکا: کۆتایی پشوو؟
د. سه‌ردار عه‌زیز
حیکایەتی کوردبینی کورد
حەبیب محمد دەروێش
ئەخلاقیاتی گاڵتەکردن بە ژیانی مرۆڤ
مه‌ریوان وریا قانع
دژیەكی ئایدۆلۆژیا و مۆدێرنیزم(*)
نووسینی: د. عەبدولكەریم سروش
وەرگێڕانی: موســعەب ئـەدهـەم
پڕۆسه‌ی به‌لۆنیا یان پڕۆسه‌ی وێرانکردنی خوێندنی زانکۆیی!!
عبدالقادر گڵۆمانی
ئایدۆلۆژیا وەك ئامڕاز
نووسینی: شكار یوسف حسن
ئارکۆن و ڕەخنەی عەقڵی دینی
ئەحمەد ڕەسوڵ
رەخنەی نیتشە لە ئایینی مەسیحییەت
نووسینی: هێڤی عبدالله اسماعیل
زمانی راگەیاندنی کوردی و خاڵیبوونەوە لەواتا
نەوزاد جەمال
ئیکیگای خۆتت دۆزیوەتەوە؟
لالە مدحت
پێگەیی سیاسی کورد و هێزەکانی بە هیچ ڕێژیمێك لەبن نایەت
محەممەد سلێمانی
ئێران بێلایەنێکی دۆڕاو جەنگێک فراوانتر لە قەرەباخ
د.هەردی مەهدی میکە
زمان لەنێوان ململانێی شیعر و فەلسەفەدا
مەسعود بابایی
<رەخنەی ئەخلاقی لە دەسەڵات(1)
نووسینی: د. عەبدولكەریم سروش
وەرگێڕانی: هەڵكەوت هەورامی
ماكرۆن پشتیوانی لەبەغدا كردو هەرێمی ئاگاداركردەوە
سەرتیپ جەوهەر
جەنگی ئەمەریكا و ئەفغانستان
نووسینی: نەجمەدین فارس
كێ ئه‌و سه‌ری گه‌ردوون ده‌بینێت؟
د. جەواد بشارە
وه‌رگێڕ : تاریق كارێزی
ئیخوان ئەلموسلیمین و چارەنووسی بزاوتی ئیسلامیی لە میسر
خوێندنەوەیەكی مێژوویی - سیاسییە
نووسینی: بەرزانی مەلا تەها
سه‌ردانه‌كه‌ى كازمى چیمان پێ ده‌ڵێ؟
سەرتیپ قەشقەیی
دیکتاتۆرەکان هەمیشە براوەن! تەنیا یەکجار دەیدۆڕێنن
ئەردەڵان فەرەجی
له‌باره‌ى ئه‌خلاقی سیاسییه‌وه‌
پ.د. ئه‌نوه‌ر محه‌مه‌د فه‌ره‌ج
نوێگەريی..
زه‌به‌نگ به‌هادین
بێ رێکەوتن کازمی پارە بۆ هەرێم دەنێرێ
سالار مەحمود
پەیوەندی نێوان "پێناسەكردن" و هزر و بیری ناسیۆنالیستی
سەلاح بایەزیدی
كازمی.. دوادەرفەتی ئەمەریکاو ھەڵسانەوەی عێراق؟
ئەبوبەکر کاروانی
ڤایرۆسی كۆرۆنا و پڕۆسه‌ی خوێندن
پ.د. وه‌لی مه‌حمود حه‌مه‌د*
قەوارەی هەرێم؛ لە هەڵێنجانێکی مێژووییەوە بەرەو گوتارێکی ئایندەساز
د.هەردی مەهدی میکە
كاریگه‌ری هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مریكا له‌ سه‌ر توركیا
شنۆ هیرانی
کورد و حیزبوڵڵا و ئیسرائیل
ئالان م. نوری
کوشتنی روحی ئاینەکان
حەبیب محمد دەروێش
بوون و ماهیەت
شاهۆ عوسمان
رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، داعش..
خوێندنەوەییەكی سۆسیۆمێژوویی
ئیبراهیم حاجی زەڵمی
لە سەلەفییەتی دەقەوە بۆ سەلەفییەتی جیهادی
حەبیب محەممەد دەروێش
لە بارەی داعش و بونیادگەرایییەوە
ئایندەی سەلەفیگەری پەڕگیر
ن. سەید سادق حەقیقەت
و. هەڵكەوت هەورامی
رات چییه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌كانی ئه‌م سایته‌؟



ژماره   بەرهەمەکانی ناوەندی کەلتووری کۆچ
govari koch| All rights reserved © 2010